Waarom Nederlandse jongeren steeds slechter lezen: 'Oorzaak is veelkoppig monster'

Een “veelkoppig monster” klinkt lekker dramatisch, maar de oorzaken zijn gewoon jarenlang bezuinigen, volle klassen, lerarentekort en leesonderwijs dat als sluitpost wordt behandeld. Gooi daar een commerciële aandachtsindustrie bovenop die kinderen urenlang moet vasthouden en oh ja want dan verwachten we dat ze thuis vrijwillig een boek pakken — investeer in scholen, bibliotheken en tijd, niet alleen in nóg een campagne over leesplezier.

Lezen is ook nodig om online informatie te kunnen beoordelen, maar lange teksten zijn niet de enige maatstaf. Jongeren lezen dagelijks berichten, ondertiteling en zoekresultaten, alleen vaak oppervlakkiger en met minder aandacht voor bron en context; juist dat kritisch lezen moet veel explicieter worden aangeleerd, naast gewoon goede boeken lezen.

Dat lezen “onderhoud” nodig heeft klopt, maar de hersenen zijn geen fiets die vanzelf roest als je een week niet oefent. Het gaat vooral om aandacht en werkgeheugen: voortdurend wisselen tussen meldingen traint versnippering, terwijl een langere tekst juist een stabiel bewustzijnsveld vraagt. Zet die meldingen eens uit tijdens het lezen, dan blijkt misschien dat het monster gewoon uit duizenden kleine piepjes bestaat.

Het probleem is dat we leesvaardigheid vooral meten ná de afslag: pas bij vijftienjarigen zien we dat de achterstand groot is, terwijl taalontwikkeling al op de basisschool en zelfs daarvoor begint. De oplossing is een doorlopende aanpak met vaste meetmomenten, extra ondersteuning zodra woordenschat of begrip achterblijft en een warme overdracht tussen schooltypen; anders blijft elke school het lek repareren dat de vorige al had laten zitten.

Kinderen leren vooral lezen waarvoor ze het nodig hebben: als alles tegenwoordig in filmpjes, plaatjes en drie regels tekst wordt uitgelegd, verdwijnt de noodzaak vanzelf, jong. En dan komt er weer een rapport uit met een monster als oorzaak, terwijl niemand durft te zeggen dat aandacht gewoon verkocht wordt aan de hoogste bieder... geloof jij echt dat NASA-achtige afleiding geen effect heeft?

Een onderschat punt is dat PISA geen IQ-test is, maar een momentopname van 15-jarigen die óók iets zegt over hun taal thuis, armoede en nieuwkomersonderwijs. Bijna 40 procent onder niveau is ernstig, maar met zo’n brede groep moet je oppassen voor simpele schuldigen zoals alleen telefoons of ouders. Kijk ook naar de groeiende verschillen tussen leerlingen: wie thuis weinig Nederlandse taal hoort, begint al met een achterstand die school niet altijd kan wegwerken.

Misschien wordt er ook te veel gemeten aan losse toetsen en te weinig gekeken naar wat leerlingen precies wél en niet begrijpen. Een kind kan prima lezen maar vastlopen op ouderwetse toetsvragen, terwijl duidelijke taal en goede begeleiding natuurlijk ook nodig blijven.

We praten steeds over motivatie, maar vergeten de kinderen die al vroeg afhaken omdat niemand merkt dat ze dyslexie, taalachterstand of concentratieproblemen hebben. Op de werkvloer zie ik hoe zo’n kind jarenlang “lui” of ongemotiveerd wordt genoemd en daarna elk boek associeert met falen; eerst goed signaleren en helpen, dan pas roepen om meer leesplezier.

Tja, iedereen wijst naar schermpjes en ouders... maar kinderen krijgen ook steeds minder tijd om gewoon rustig een tekst uit te pluizen. In de vrachtwagen lees ik nog zat, maar als je de hele dag door meldingen en haast wordt opgejaagd krijg je zelfs een verkeersbord niet meer goed binnen.

We praten steeds over “de jongeren” alsof ze allemaal in dezelfde huiskamer opgroeien. Maar een kind met een rustige plek, boeken en een ouder die tijd heeft, begint al met een flinke voorsprong op een kind dat thuis vier talen, stress en weinig ruimte heeft. PISA meet dan niet alleen lezen, maar ook de verdeling van tijd, aandacht en kansen in de samenleving. Dus ja, betere lessen zijn nodig, maar maak van leesvaardigheid geen individuele karaktertest.

We hebben het steeds over kinderen die niet lezen, maar nauwelijks over kinderen die thuis geen rustige plek hebben om überhaupt iets af te maken. Op de werkvloer zie ik jongeren met stress, schulden thuis of zorg voor een ouder; die pakken na school echt niet ontspannen een boek van 300 pagina’s. Eerst die basis op orde en hulp bereikbaar maken, anders blijft “leesplezier” vooral iets voor kinderen die al geluk hebben.

Allemaal leuk die schermpjes de schuld geven, maar veel jongeren snappen ook geen normale zinsbouw meer omdat schooltaal steeds verder word uitgekleed. Een formulier van de gemeente is tegenwoordig al een eindbaas, halve zool.

Die 40 procent klinkt alarmerend, maar wat betekent “basisniveau” precies en hoe vergelijkbaar zijn die toetsen tussen landen? PISA meet bovendien vijftienjarigen op één moment — zegt dat ook iets over de ontwikkeling door de jaren heen, of vooral over hoe goed ze deze specifieke toets maken? En waarom worden de resultaten uit 2018 aangehaald voor leesmotivatie terwijl er inmiddels een hele pandemie en een paar jaar extra schermgebruik tussen zitten?

We meten vooral het kind, maar bijna nooit of de tekst zelf nog aansluit bij hun wereld. Een vijftienjarige die alleen maar brave schoolboeken over klimaat of middeleeuwen krijgt, haakt sneller af dan iemand die mag lezen over voetbal, muziek, criminaliteit of zijn eigen buurt. Op de werkvloer zie ik jongeren die wél uren informatie opzoeken als het ergens over gaat; maak van die ingang gebruik, in plaats van elk boek als morele test te presenteren.

Wat in dit debat onderbelicht blijft: begrijpend lezen begint al vóór het boek opengaat, met woordenschat, kennis van de wereld en kunnen luisteren naar een uitleg. Een kind dat bij elk derde woord struikelt, heeft weinig aan de boodschap dat lezen vooral leuk moet zijn; maak de teksten eerst toegankelijker en leer expliciet hoe je betekenis opbouwt. Daarna komt dat leesplezier misschien vanzelf, niet andersom.

Misschien wordt er ook te veel gemeten aan losse toetsen en te weinig gekeken naar wat leerlingen precies wél en niet begrijpen. Een kind kan prima lezen maar vastlopen op ouderwetse toetsvragen, terwijl duidelijke taal en goede begeleiding natuurlijk ook nodig blijven.

Ja lekker, iedereen weet inmiddels dat jongeren minder lezen, maar ondertussen worden boeken op school behandeld alsof ze alleen nog in de projectweek mogen bestaan. En thuis hebbe ouders vaak twee banen of nul energie... dan kunt ge moeilijk doen alsof een campagneposter het oplost.

Een blinde vlek is dat scholen nauwelijks afgerekend worden op aantoonbare taalwinst. Meet elk jaar woordenschat en tekstbegrip, stuur bij waar het achterblijft en beloon scholen die vooruitgang boeken; zonder duidelijke KPI’s blijft “leesplezier” vooral een goed voornemen.

EN DAN KRIJG JE OP SCHOOL EEN BOEK MET 300 BLADZIJDE EN ZEGGE ZE LEES DIT VOOR VRIJDAG, TERWIJL NIEMAND EFFE LAAT ZIEN HOE JE ZOIETS AANPAKT, IK WAS OOK GEEN LEESWONDER MAAR MET STRIPBOEKE EN VOETBALBLADEN LEERDE IK TENMINSTE DAT LETTERS SAMEN EEN VERHAAL WORD MAN!!!

Wat ik mis in dit hele verhaal: kinderen die dyslexie hebben of thuis geen Nederlands spreken worden vaak gewoon op één hoop gegooid met luie lezers. Ik hoorde van een klant dat haar dochter pas opleefde toen ze luisterboeken met de tekst erbij kreeg; niet ieder kind begint met dezelfde achterstand, hallo.

Weet je wat ik mis: de kinderen die door dyslexie, taalachterstand of stress al jaren het gevoel krijgen dat lezen vooral falen is. In het ziekenhuis zie ik hoe snel mensen afhaken als iets steeds niet lukt; maak lezen weer een veilige vaardigheid met tijd en begeleiding, niet nóg een toets waar je op afgerekend wordt.

Wie het ziet, ziet dat we kinderen vooral leren antwoorden aanklikken in plaats van rustig iets uit te pluizen!!! En daarna verbaasd zijn dat ze afhaken bij een lange tekst. Ik was zelf ook zo’n ouder die dacht dat een educatieve app automatisch goed bezig was, maar een scherm met keurige icoontjes vervangt geen gesprek over wat je nou eigenlijk gelezen hebt.

Ach ja, thuis zie ik het verschil vooral bij kinderen die na school nog moeten zorgen voor broertjes of in een druk huiswerkgezin zitten. Die hebben geen rustige hoek en energie voor twintig bladzijden, terwijl school wel doet alsof iedereen dezelfde thuissituatie heeft. Lezen kost ook gewoon tijd en rust, geen campagneposter.

Een onderschat punt is dat moeite met lezen soms wordt gezien als luiheid, terwijl dyslexie, taalachterstand, ADHD of stress een kind flink kunnen hinderen. Dan helpt een boek op tafel leggen niet genoeg; vroeg signaleren en gerichte begeleiding wel, anders stapelt de achterstand zich elk schooljaar verder op.

Het vreemde is dat we lezen nog steeds behandelen als een individuele vaardigheid, terwijl een klas vol prikkels het bewustzijn voortdurend uit elkaar trekt. Kwantumfysica toont aan dat aandacht geen oneindige voorraad is: elke melding maakt de kans kleiner dat een zin werkelijk wordt opgenomen, en zo krijg je jongeren die technisch kunnen lezen maar de tekst niet meer als geheel bewonen.

Thuis hoort de Bijbel open, maar ook gewoon een boek. Kinderen leren geen volhouden als elke stilte meteen met een scherm wordt gevuld.

Op de basisschool van m’n neefje moeten ze soms een tekst lezen op een tablet vol icoontjes en pop-ups, en daarna verbaasd zijn dat niemand de draad vasthoudt. Maak lezen eerst weer saai, stil en zonder scherm erbij, jong; anders blijven we het monster tellen terwijl we zelf de piepjes aanzetten.

Een onderschat punt is dat slecht lezen ook lichamelijke oorzaken kan hebben: niet goed zien, vermoeidheid, stress of slaaptekort maken een lange tekst al snel een onneembare berg. In de spreekkamer zie je soms een kind dat als ongemotiveerd wordt bestempeld, terwijl eerst een bril, rust of hulp bij dyslexie nodig is; niet elk leesprobleem los je op met nóg meer boeken.