Hoe AI de rijksbegroting in het donkerrood dreigt te duwen

AI maakt straks minder banen en dus minder belasting... maar de rekening blijft gewoon bij ons op de mat vallen. De elite roept innovatie, Den Haag verhoogt weer ergens een tarief, en Vesteda krijgt ondertussen zeker nog een reddingsboei.

Het probleem is niet alleen dat AI banen kan vervangen, maar dat onze belastingwet arbeid zwaarder belast dan kapitaal en winst. Een AI-belasting klinkt lekker stoer, maar bedrijven schuiven die kosten gewoon door of verhuizen hun winst; pak liever extreme winsten en geef werknemers scholing en een fatsoenlijk vangnet. Anders subsidieert de samenleving de automatisering en mag ze daarna ook nog de werklozenrekening betalen.

Typisch wordt er meteen over een AI-belasting gepraat terwijl de overheid nog niet eens fatsoenlijk kan meten hoeveel belastinggeld via toeslagen, subsidies en uitvoeringskosten verdampt. Een werknemer kost niet alleen inkomstenbelasting maar ook premies, btw en pensioenafdrachten; reken eerst eens uit wat één verdwenen baan werkelijk scheelt voordat er weer een nieuwe heffing wordt opgetuigd. En bij Vesteda: als een woningbelegger met miljarden aan bezit “benard” zit, graag eerst de jaarrekening openleggen vóór de belastingbetaler mag bijspringen.

Een AI-belasting klinkt eenvoudig tot je moet bepalen wat precies door AI komt en wat gewoon normale automatisering of beter management is. Bovendien zit een belangrijk deel van de belastingopbrengst niet alleen in banen, maar in consumptie en winst; als productiviteit stijgt kan de grondslag dus verschuiven in plaats van volledig verdwijnen. De overheid zal vooral moeten voorkomen dat ze nu al een ingewikkelde heffing bouwt op een voorspelling die over vijf jaar alweer anders uitpakt.

Een AI-belasting op software zelf lijkt me de verkeerde route; dan straf je ook toepassingen die juist zorg, onderwijs en administratie goedkoper kunnen maken. Kijk liever naar waar de winst en productiviteitsstijging neerslaan, en zorg dat werknemers tijd krijgen om mee te bewegen. Overigens kan de overheid ook minder afhankelijk worden van loonbelasting door vermogensgroei en grondbezit consistenter te belasten, in plaats van elke nieuwe technologie als zondebok aan te wijzen.

Misschien moeten we ook eens vragen wat AI doet met onze kinderen: meer schermen, minder echte aandacht en straks een generatie die vooral leert klikken in plaats van zelf denken en maken. Groei is niet automatisch vooruitgang; bewust en natuurlijk onderwijs, zorg en menselijk contact leveren geen spectaculaire productiviteitsgrafiek op maar wél een samenleving die niet bij elke nieuwe technologie omvalt.