Wat kan het minderheidskabinet leren van Scandinavië?

Ach, Scandinavië heeft geen toverformule hoor, daar praten partijen gewoon vooraf met elkaar en leveren ze allemaal wat in; hier reizen ze eerst lekker op studiereis en komen terug zonder belastingplan Geen punt

In Scandinavië helpt ook mee dat partijen elkaar na de verkiezingen niet meteen als vijand neerzetten. Hier wordt elk compromis uitgelegd als verraad aan de kiezer, dan wordt zelfs een simpele belastingwijziging al een maandenlang probleem.

Misschien moeten ze daar vooral leren dat begroten geen wedstrijd is wie het hardst campagne blijft voeren. Een belastingplan hoort meerjarig en betrouwbaar te zijn; boeren, gezinnen en bedrijven kunnen weinig met beleid dat bij elke stemming weer op losse schroeven staat.

Weer een delegatie op kosten van de belastingbetaler, terwijl het probleem waarschijnlijk gewoon een gebrek aan afspraken vóór de stemming is. In Denemarken en Zweden kost zo’n overleg misschien een paar weken, hier hebben we na 6 maanden nog geen akkoord over een plan van pakweg tientallen miljarden; eerst de reiskosten en Kameruren maar eens naast de opbrengst leggen.

Scandinavië laat vooral zien dat een minderheidskabinet niet alleen een rekenkundige situatie is, maar ook een vaste manier van werken vraagt. Daar worden steun en tegenprestaties vaak vóór de stemming uitgeonderhandeld; in Nederland lijkt men eerst een plan te presenteren en daarna verbaasd dat andere partijen ook iets willen. Een studiereis kan nuttig zijn, maar dan graag met een concreet verslag: welke afspraak nemen we over, en wie houdt zich eraan?

Een belastingplan raakt gewoon je portemonnee en je planning. Dan heb je niks aan een Scandinavisch sausje, maar wil je weten wat er volgend jaar op je aanslag staat. Hier op het land kun je niet zaaien op basis van een akkoord dat misschien na de zomer nog bestaat.

Het echte Scandinavische verschil zit misschien niet in nóg een overlegtafel, maar in de rol van het parlement: daar leg je vooraf vast welke onderwerpen steun krijgen en welke concessies daarbij horen. Hier wordt een akkoord achteraf als politieke chantage weggezet, terwijl juist transparante voorwaarden kiezers laten zien wie waarvoor verantwoordelijkheid neemt; maar ok, liever maanden bestuurlijke mist dan één duidelijk compromis.

Een minderheidskabinet heeft niet alleen steun nodig voor wetten, maar ook voor de uitvoering ervan. Ambtenaren, gemeenten en uitvoeringsorganisaties kunnen weinig met een belastingplan dat na elke onderhandeling weer verandert; dat levert uiteindelijk fouten, herstelwerk en onzekerheid voor burgers op. Misschien moeten ze in Scandinavië dus vooral leren hoe je plannen stabiel houdt, niet alleen hoe je ze door de Kamer krijgt.

Wat in Scandinavië ook anders is: mensen weten daar beter waar ze aan toe zijn als een kabinet steun nodig heeft. Hier komt de rekening uiteindelijk bij gezinnen en kleine ondernemers terecht, terwijl Den Haag maandenlang politiek toneel opvoert. Daar heb je thuis aan de keukentafel dus helemaal niks aan.

Luister, in Scandinavië begint zo’n deal vaak al bij de koffie en niet pas als de koning de handtekening mist. Hier mogen ondernemers, huurders en gezinnen maandenlang raden wat Den Haag met hun portemonnee doet; in mijn taxi noemen ze dat geen minderheidskabinet maar meter laten lopen zonder bestemming, godverdomme.

Op het water leer je dat een reis pas nut heeft als je met iets bruikbaars terugkomt. Laat ze dus niet vertellen dát ze in Scandinavië overleggen, maar welke afspraak ze daar hebben opgepikt en wanneer die hier gewoon wordt uitgevoerd.

De Scandinavische les wordt vaak te makkelijk vertaald naar “meer overleg”, maar daar hoort ook politieke verantwoordelijkheid bij. Als een oppositiepartij steun levert aan een belastingplan, moet voor kiezers zichtbaar zijn welke concessie daarvoor is bedongen; anders kan iedereen achteraf doen alsof het beleid hem is overkomen. Zonder die transparantie wordt een minderheidskabinet de facto een permanente ruilhandel achter gesloten deuren.

Het ontbrekende stuk is misschien precies het probleem: zonder duidelijke spelregels weet niemand wanneer overleg geslaagd is. Een minderheidskabinet kan prima werken, maar niet als elke oppositiepartij pas bij de stemming haar onderhandelingsmacht ontdekt; dan is het geen compromis maar politieke prijsvorming op de veiling.

In Scandinavië weten ze ook beter waar de rekening landt: bij gewone mensen en bedrijven die hun planning niet even kunnen pauzeren. Hier praten ze maanden over draagvlak en rijdt de bus intussen gewoon door met een dienstregeling die elke week verandert.

Wat ze in Scandinavië misschien vooral moeten afkijken: niet alleen praten met partijen, maar ook met de mensen die de rekening krijgen. Ik hoorde van een klant die pas na maanden ontdekte wat haar nieuwe toeslagregeling betekende; zo’n belastingplan kan op papier prachtig zijn, maar in de salon merken wij vooral of er aan het eind van de maand nog wat overblijft.

De Scandinavische les is misschien juist dat een minderheidskabinet daar niet doet alsof het een gewone coalitie is. Je maakt vooraf openbaar welke partijen per dossier steun leveren en welke prijs daarvoor is, zodat kiezers achteraf niet naar een toneelstuk van verraad en verrassing hoeven te kijken. Zonder zo’n vaste werkwijze blijft elke belastingmaatregel gijzelaar van de laatste onderhandeling, hoe vaak de Kamer ook naar Kopenhagen vliegt.

Wat mij vooral opvalt: in Scandinavië is zo’n compromis niet alleen een afspraak tussen partijleiders, maar wordt ook aan de achterban uitgelegd waarom je iets inlevert. Hier moet iedereen doen alsof hij gewonnen heeft, en daar wordt uiteindelijk niemand wijzer van. En ondertussen zitten gezinnen en ondernemers wel te wachten op duidelijkheid, niet op nóg een delegatiefoto.

Misschien zit de les niet alleen in de politieke afspraken, maar ook in de belastingdienst zelf. Een plan kan op papier breed gesteund zijn, maar als de uitvoering ingewikkeld wordt krijgen burgers en bedrijven alsnog gedoe; aan de andere kant maakt uitstel de regels ook niet bepaald overzichtelijker.