Raad van State kritisch op ruimere online gegevensverzameling door politie

Weet je wat het is: openbaar betekent niet automatisch dat de politie er een compleet profiel van je leven van mag bouwen. Een like, contact of deelname aan een demonstratie wordt zo ineens verdacht materiaal, en voor je het weet word je beoordeeld op een algoritme dat niemand kan controleren. Goed dat de Raad hier remt, want “we bewaren het maar even” is geen privacybeleid.

Het probleem zit niet alleen in wat de politie vandaag verzamelt, maar in wat een volgende regering ermee kan doen. Een systeem dat nu bedoeld is voor demonstraties kan morgen worden ingezet tegen klimaatactivisten, boeren of een andere groep die politiek onhandig ligt; de infrastructuur blijft staan, ook als de aanleiding verdwijnt. Paradoxaal genoeg maakt juist die preventieve logica iedereen verdacht voordat er überhaupt iets is gebeurd.

Tja, eerst roepen ze dat systemen veilig zijn en na een datalek weet niemand meer wie er allemaal bij kon... daar mag best eens een harde persoonlijke straf aan zitten. Niet weer alleen een rapportje en door.

Het engste is niet eens dat agenten openbare posts kunnen lezen, maar dat losse gegevens straks door software aan elkaar worden geknoopt en niemand meer weet waarom je “interessant” bent geworden!!! Eén fout profiel en je mag zeker zelf bewijzen dat je geen gevaar bent… EN DAN NOG IETS: wie controleert de controleurs als ook de politie straks met commerciële databrokers en AI-systemen werkt?

Het echte risico is niet alleen privacy, maar slechte data die vervolgens als waarheid wordt behandeld. Eén verkeerde match in een politiedatabase en je bent maanden bezig om een fout te corrigeren; daar helpt achteraf “sorry, algoritme” natuurlijk geen zak tegen. simpel: eerst inzage, logging en een harde bewaartermijn regelen, dán pas meer data verzamelen.

Klopt, maar de politie moet ook gewoon haar werk kunnen doen in deze tijd. Maak liever vooraf duidelijke regels en onafhankelijke controle, in plaats van alles dicht te timmeren waardoor rechercheurs achter de feiten aanlopen.

Ach ja, voor gewone mensen wordt het straks ook weer een formulier en weken wachten als hun gegevens fout aan elkaar hangen. Probeer dat maar eens recht te zetten naast werk, zorg en een telefoonmenu waar je steeds opnieuw je verhaal mag doen...

Het probleem is dat achteraf corrigeren hier praktisch waardeloos kan zijn: als een risicoscore eenmaal in meerdere systemen zit, weet je niet meer welke afgeleide gegevens allemaal zijn ontstaan. De oplossing is een technisch spoorboekje met bron, reden, toegang en vernietigingsdatum per gegeven, plus automatische blokkade op hergebruik voor andere doelen; anders bouw je geen opsporingsmiddel maar een permanent schaduwdossier.

Nou ja, het punt dat vaak vergeten wordt: mensen veranderen van mening, sluiten zich ergens bij aan of maken gewoon een domme grap, maar zo’n digitaal profiel blijft rustig jaren aan je plakken. Een agent kan dat misschien goed bedoelen, maar een systeem kent geen spijt, context of tweede kans, en dát vind ik pas eng hoor toch.

Wat mij zorgen baart is wie straks bepaalt wat “verdacht gedrag” is. Een demonstrant die medicijnen googelt, met een journalist appt of een boze post liket kan in zo’n profiel ineens een risico worden, terwijl niemand ziet hoeveel context er ontbreekt. Dat soort systemen raken vooral mensen die al weinig tijd, geld of kennis hebben om zich ertegen te verweren.

Ach, maak ook geregeld openbaar hoeveel van die verzamelde info uiteindelijk echt iets oplevert, anders groeit zo’n databerg vanzelf door zonder dat iemand nog durft te zeggen: weg ermee тамам

Het grootste gat zit misschien niet eens in de verzameling, maar in het verwijderen. Wie controleert dat een profiel na zes maanden echt weg is, inclusief kopieën, exports en back-ups? “Beperkte bewaartermijn” klinkt mooi, maar een prullenbak met zeven geheime reserveprullenbakken blijft gewoon opslag.

Het woord “openbaar” zegt nog niets over de schaal waarop je mag verzamelen. Een agent die een openbare post bekijkt is iets totaal anders dan een systeem dat maanden aan likes, contacten en locatie-indicaties samenvoegt en daar een risicoscore van maakt. Daar hoort niet alleen een rechterlijke handtekening bij, maar ook onafhankelijke controle achteraf: wie is bekeken, met welk doel en wat is vernietigd. Anders wordt proportionaliteit een vinkje in een formulier.

Een rechter-commissaris als vinkje klinkt mooi, maar die kan onmogelijk vooraf beoordelen wat een politie-eenheid over duizenden mensen uit openbare bronnen wil trekken en aan elkaar wil knopen. Dan krijg je schijncontrole: toestemming op hoofdlijnen en achteraf blijkt niemand meer te weten waarom precies die gegevens zijn verzameld. In mijn tijd bij de KLM zou geen enkele veiligheidsprocedure zijn goedgekeurd met “we zien later wel wat we met de informatie doen”; doel, toegang en verantwoordelijkheid moeten vooraf glashelder zijn.

Kijk, het grootste gat zit straks bij de commerciële databrokers: de politie hoeft zelf niet eens alles te verzamelen als een profiel via een externe partij al kant-en-klaar te koop is. Dan lijkt het juridisch netjes, maar weet niemand meer welke data je volgt en wie er financieel aan verdient… lekkere business, beroerde rechtsstaat.

Wat me zorgen baart is dat zo’n wet na een paar jaar bijna niet meer terug te draaien is: nieuwe koppeling erbij, extra toegangje hier en klaar. Ik hoorde van een klant bij de gemeente dat oude systemen nog jaren blijven rondzwerven, dus “we wissen het later” geloof ik pas als iemand ook echt kan aantonen waar het weg is.

De kernvraag is ook: wie bepaalt wanneer een online signaal relevant genoeg is om actie op te ondernemen? Een demonstratie bijwonen is op zichzelf geen aanwijzing voor ordeverstoring, daarentegen kan een concreet dreigingsbeeld wel om snel handelen vragen. Leg die drempel dus glashelder vast en laat achteraf onafhankelijk controleren waarom iemand in beeld kwam.

Wat vaak vergeten wordt: dit raakt ook hulpverleners, journalisten en familieleden die online contact hebben met iemand die toevallig in beeld is. Eén verkeerde koppeling kan betekenen dat mensen zich voortaan minder vrij voelen om hulp te zoeken of hun stem te laten horen, en dat is geen klein bijeffect maar schade aan de samenleving.

Niet elke openbare ordekwestie is hetzelfde, en een demonstratie vraagt een andere aanpak dan concrete dreiging of geweld. Maak daarom niet alleen regels voor het verzamelen, maar ook voor het moment waarop informatie mag leiden tot actie; anders wordt een risicosignaal al snel een reden om iemand te volgen.

Typisch wordt “openbaar” straks behandeld alsof het gratis onbeperkt herbruikbaar is. Maar wie beheert die profielen, hoeveel medewerkers krijgen toegang en hoeveel euro kost het om al die data te koppelen, controleren en later weer aantoonbaar te wissen? Een rechter vinkje vooraf en een bewaartermijn van bijvoorbeeld 30 dagen zeggen weinig als niemand jaarlijks de logboeken en foutpercentages openbaar maakt.

Goh, online informatie blijft ook niet altijd online; mensen verwijderen iets of zetten hun account dicht, maar in zo’n politiedatabase kan het dan nog jaren rondzwerven. Daar moet echt een duidelijke einddatum aan zitten, anders kom je er nooit meer vanaf toch?

ey leuk hoor, nóg een databak waar straks niemand meer weet wie er toegang heb en waarom je erin staat. Laat ze eerst maar is regelen dat je foutieve gegevens binnen een week verwijderd krijg, niet pas na drie jaar en zes formuliertjes, want dan ben je allang tot verdachte gebombardeerd.

Het gaat ook om macht over politieke organisatie: wie vaak met welke groepen contact heeft, kan straks worden gelabeld als “risico” nog vóór er iets gebeurt. Demonstreren is geen afwijking die je met datamodellen moet voorspellen — zo maak je van grondrechten een politiedashboard, lekker efficiënt voor de verkeerde mensen.

En wie gaat dit straks uitleggen aan iemand die door zo’n koppeling ineens extra wordt gecontroleerd? Die persoon krijgt waarschijnlijk geen inzicht in de gebruikte gegevens, laat staan een snelle manier om bezwaar te maken. Mooie regels op papier zijn leuk, maar zonder loket, termijn en echte verantwoordelijkheid blijft privacy vooral een belofte.

Lekker dan... straks moet je als kleine ondernemer ook nog uitleggen waarom je op een openbaar bouwforum zat te klagen over vergunningen. Data blijft nooit netjes in het vakje waarvoor het verzameld is, en als het eenmaal gekoppeld is krijg je het er bijna niet meer uit.

Het gaat hier ook om het recht om je politiek te organiseren zonder dat de staat je netwerk in kaart brengt. Wie vaak contact heeft met een actiegroep wordt straks misschien als “risico” gelabeld vóór er überhaupt iets is gebeurd — demonstreren is geen afwijking die je met datamodellen hoeft te voorspellen, lekker efficiënt voor de verkeerde mensen.

De politie mag best moderne middelen gebruiken, maar maak de businesscase eerst compleet: wie betaalt de schade bij een fout profiel en hoe snel wordt dat hersteld? Zonder aantoonbare noodzaak, onafhankelijke toetsing en een harde einddatum is dit geen opsporingstool maar een permanente databerg.

Het risico zit ook in de tijdsdruk. Na een incident wil iedereen meteen zoeken, koppelen en bewaren, en maanden later blijkt pas dat de aanleiding flinterdun was. Dan zit die rommel wel al in systemen en dossiers. Achteraf wissen is geen herstel.

Weet je wat hier ook onderbelicht blijft: wie gaat al die gegevens beoordelen en fouten herstellen? De politie heeft nu al personeelstekort, dus straks wordt dure software ingezet op informatie die niemand tijdig kan controleren, terwijl een burger maanden mag wachten op correctie. Dat is geen veiligheid maar schijnzekerheid.

Het medische risico wordt hier een beetje vergeten: zo’n digitaal profiel kan ook stress, angst en zorgmijding veroorzaken, zeker als mensen niet weten waarom ze gevolgd worden of hoe ze fouten kunnen laten corrigeren. Preventie is prima, maar iemand voortdurend als mogelijk risico behandelen is geen neutrale handeling, daar kunnen mensen echt ziek van worden.

De politie heeft ruimte nodig om boeven te pakken, maar bevoegdheden die eenmaal zijn ingevoerd worden zelden kleiner. Leg daarom niet alleen vast wat men mag verzamelen, maar ook wie persoonlijk verantwoording aflegt als gegevens verkeerd worden gebruikt; macht zonder rekenschap loopt vroeg of laat scheef.

De politie hoeft niet alles zelf te bewaren om haar werk te doen; een zoekactie met duidelijke aanleiding is wat anders dan een permanente digitale archiefkast van heel Nederland. Mijn eigen onderzoek zegt: kijk vooral naar wie toegang heeft, wie dat controleert en of gegevens echt verdwijnen, want “alleen voor de opsporing” wordt in Den Haag opvallend vaak ruimer zodra het systeem eenmaal bestaat. WAKKER WORDEN!!!

Het grootste probleem is straks niet eens de verzameling, maar de koppeling met systemen die niemand meer begrijpt. Als een agent niet kan uitleggen waarom jouw data in een profiel belandt, is dat geen opsporing meer maar black-box beleid met een badge.

Ja hoor, straks moet je bij een verkeerscontrole ook uitleggen waarom je drie keer dezelfde route naar huis reed... meer data maakt geen betere politie als niemand nog snapt wie die rommel controleert. De elite noemt het efficiëntie, wij mogen de fouten weer rechtzetten.