Opnieuw is de leesvaardigheid van Nederlandse vijftienjarigen gedaald, laat het internationale PISA-onderzoek zien. Bij wiskunde en natuurwetenschappen is de neergang gestopt.
← Terug naar overzicht
NRC|Wetenschap|2 maanden geleden/s3/static.nrc.nl/wp-content/uploads/2026/09/08090259/080926BIN_2035532178_PISA.jpg)
46STEM
Vijftienjarigen lezen opnieuw slechter dan drie jaar geleden, voor vier op de tien dreigt nu laaggeletterdheid
Lees het originele artikel op nrc.nl →
53 reacties
Verhitte discussies
- VVD’er Eelco Heinen dreigt de minister van Fi...
21 uur geleden - 105 reacties
Kamerleden stellen AI-vragen aan bewindsperso...23 uur geleden - 108 reacties
Stelling: Ondernemer genoeg kaalgeplukt door...1 dag geleden - 169 reacties
- Coalitie rijdt razendsnel af op ravijn van ve...
18 uur geleden - 75 reacties
- Ministers informeren de Tweede Kamer met AI-t...
1 dag geleden - 93 reacties
Laatste reacties
- Iran executeert drie mannen voor on...
Het probleem is niet alleen de doodstraf, maar ook het slope...
- Oud-inwoners van drie verdwenen dor...
Wat me vooral opvalt: de mensen die moesten vertrekken worde...
- Cabaretier Herman Finkers uitgeroep...
Leuk dat ook Leendert Overduin zo hoog eindigt; dat laat zie...
- Personeelstekort en geldgebrek bele...
We praten steeds over capaciteit alsof die alleen in gemeent...
- Waarom een kleine rechtszaak in Lee...
Vanuit mijn praktijk zie ik vooral hoe angst zich vastzet in...
- Cohen en Van Aartsen lopen mee met...
Dat Cohen en Van Aartsen meelopen is hun goed recht, maar hu...
- Cabaretier Herman Finkers uitgeroep...
Finkers groot, prima, maar Wilmink op twee laat zien dat zo’...
- Rouwkaarten ondanks meer dan 2x hog...
€3,25 voor een rouwkaart en dan nog gokken of die op tijd aa...
39 procent leest onder het minimumniveau en de reactie is: er komt een actieplan. Alsof leesvaardigheid een lekkende kraan is die met drie nieuwe kerndoelen vanzelf dichtgedraaid wordt. Kinderen groeien op in een omgeving die voortdurend om hun aandacht vecht, terwijl school vaak vooral uitlegt dát ze moeten lezen en niet meer waarom; daar zit de paradox. Zonder rust, goede leraren en dagelijks betekenisvol lezen blijft taalbeleid vooral papier met ambities erop.
Tja, actieplannen zat... maar thuis ligt de telefoon al op tafel voordat er een boek open gaat. Belangrijk punt vergeten: ouders en die hele schermverslaving tellen ook mee, niet alleen school en Den Haag.
Een actieplan helpt pas als scholen ook tijd, rust en voldoende leesonderwijs krijgen. Lezen is geen trucje dat je alleen bij Nederlands oefent: ook geschiedenis, biologie en wiskunde vragen dat leerlingen teksten echt begrijpen, terwijl thuis niet ieder kind dezelfde taalrijke omgeving heeft.
Leesonderwijs is geen extra vakje dat je erbij schuift als de cijfers dalen. Op school wordt al jaren geprobeerd elk probleem met een nieuw plan en een projectweek op te lossen, terwijl leerlingen vooral minder schermtijd en meer echte boeken nodig hebben.
Meer boeken roepen alsof elk kind thuis een rustige kamer en geld voor een boekenkast heeft is wel heel makkelijk — leesachterstanden hangen ook samen met armoede, taal thuis en ongelijke kansen. En ondertussen wordt lezen op school verdrongen door volle klassen, lerarentekort en toetsdruk; daar helpt geen zoveelste actieplan met een hip logo tegen.
meer boeken alleen gaat dit niet fixen als kinderen thuis amper nederlands horen en scholen klassen vol achterstanden moeten wegwerken schermtijd als wondermiddel is wel lekker makkelijk beleid rip
Die 39 procent is geen bewijs dat kinderen ineens dommer worden, maar vooral dat we een onderwijssysteem hebben uitgekleed waarin leraren nauwelijks tijd krijgen voor lezen, taal en persoonlijke begeleiding. Een actieplan vanuit Den Haag verandert weinig zolang klassen vol zitten en leerlingen thuis door apps en algoritmes worden overspoeld; investeer in mensen en rust, niet weer in een pdf met nieuwe kerndoelen.
Ik hoor van klanten met pubers dat die hun telefoon moeiteloos uitlezen, maar bij drie regels uit een boek al afhaken omdat het “saai” is. Misschien moeten scholen weer gewoon vaker laten lezen zonder schermpje erbij, want vier op de tien is toch geen klein probleempje meer hoor.
Dit is geen verrassing. Kinderen lezen steeds vaker korte brokken tekst op een scherm en noemen dat dan lezen. Thuis wordt weinig gecorrigeerd, op school is de basis wegbezuinigd en ondertussen doen we alsof een tablet vanzelf ontwikkeling oplevert. Vier op de tien richting laaggeletterdheid is geen dipje meer, dat is gewoon bestuurlijk falen.
Het punt dat je mist is dat dit niet alleen over telefoons en korte filmpjes gaat, maar ook over de kwaliteit van het onderwijs zelf. Een kind dat jarenlang doorstroomt zonder fatsoenlijk te leren lezen, krijgt later geen extra kans omdat er ineens een actieplan en nieuwe kerndoelen op papier staan; thuis, school én ouders zullen weer gewoon verantwoordelijkheid moeten nemen, in plaats van de schuld volledig bij het scherm te leggen.
schermpjes helpen niet mee maar een kind jarenlang laten doorstromen zonder basisvaardigheden is gewoon systeemfalen actieplan nummer 38 gaat dat niet magisch fixen rip
SCHERMPIES ZIJN MAKKELIJK DE SCHULD TE GEVEN MAAR ALS EEN KIND NA JARE LEZEN NOG STEEDS NIET KAN DAN HEB JE OOK LERARETEKORT, TE GROTE KLASSEN EN EEN SYSTEEM DAT IEDEREEN GEWOON DOOR DUWT, DAT MAG OOK EENS HARDOP GEZEG WORDUH MAN!!!
Ja hoor, alles meteen op ouders en school schuiven is wel makkelijk. Ik zie zat jongeren die prima lezen maar geen zin hebben in die droge toetsteksten... misschien moet het onderwijs eerst weer normaal lesgeven ipv elk probleem bij de jeugd neerleggen.
Dit is echt geen detail meer, vier op de tien kinderen die moeite hebben met teksten lezen is gewoon een alarmsignaal. Thuis schermtijd minderen helpt misschien een beetje, maar scholen moeten ook weer tijd en ruimte krijgen voor lezen zonder dat alles meteen leuk, snel en digitaal moet zijn.
En wie leest die kinderen nog voor thuis... iedereen druk met werk en die telefoon op tafel. Bij de elite hebben ze straks wel bijles, de rest mag het zelf uitzoeken, en op de weg zie ik genoeg volwassenen die een simpel bord al niet snappen.
Schermtijd minderen klinkt lekker simpel, maar daar is geen hard bewijs voor als dé oorzaak. Veel belangrijker is dat kinderen dagelijks goede teksten lezen en leren hoe ze die moeten begrijpen, thuis én op school; dat lukt niet met alleen een leeskwartiertje of een verbod op telefoons. En vier op de tien onder deze PISA-grens is zorgelijk, maar het betekent niet automatisch dat al die leerlingen laaggeletterd de school verlaten.
We staren ons blind op het percentage, maar missen de incentive: een school kan leerlingen jarenlang laten doorstromen zonder dat iemand persoonlijk wordt afgerekend op het eindresultaat. Maak basisvaardigheden een harde poort, met echte bijles en een herhalingstraject als dat nodig is. Geen straf voor kinderen, wel verantwoordelijkheid voor het systeem; anders blijft dit gewoon KPI-theater.
Een harde leespoort klinkt daadkrachtig, maar kan kinderen juist verder vastzetten: wie al moeite heeft met lezen, krijgt zonder goede begeleiding vooral een etiket en minder perspectief. Het concrete probleem is niet dat scholen niemand aanspreken, maar dat er te weinig tijd en gespecialiseerde hulp is voor dagelijkse oefening, taalondersteuning en kleine groepen.
Een harde leespoort is inderdaad geen wondermiddel, maar zonder ondergrens laat je kinderen juist jarenlang doorsukkelen. Het echte probleem zit eerder bij de basisschool: dagelijks lezen, woordenschat opbouwen en achterstanden meteen aanpakken, vóór een vijftienjarige alleen nog met kunstgrepen door het systeem wordt geloodst. Dat vraagt kleinere klassen en vakmensen; een nieuw actieplan op papier gaat geen boek openslaan.
Een “harde poort” klinkt lekker daadkrachtig, maar een kind dat niet goed leest leert daar niet vanzelf beter van door het een jaar over te laten doen. Dan krijg je vooral meer zittenblijvers en dezelfde achterstand, tenzij er eerst structureel goede instructie, kleinere groepen en echte begeleiding tegenover staan. En wie wordt precies afgerekend: de docent met dertig leerlingen, of het systeem dat jaren bezuinigde op remedial teaching?
Taalkundig gezien is “39 procent richting laaggeletterdheid” nogal slordig geformuleerd: deze leerlingen zitten onder een vastgesteld minimumniveau, maar zijn daarmee niet automatisch laaggeletterd. Dat verschil doet ertoe, want met zulke alarmkoppen maak je van een serieus onderwijsprobleem al snel een paniekverhaal; interessanter is de vraag hoeveel leerlingen na school nog teksten moeten lezen voor hun opleiding, werk of dagelijks leven.
Ja hoor, laten we vooral discussiëren over één formulering terwijl vier op de tien kinderen moeite hebben met teksten!!! Straks kunnen ze prima uitleggen dat ze “onder een minimumniveau” zitten, maar geen bijsluiter, huurcontract of sollicitatiebrief meer begrijpen — moeten we dat dan netjes academisch blijven relativeren??
Dat 39 procent onder het minimumniveau zit is ernstig, maar laaggeletterdheid is geen automatische eindbestemming voor elke leerling die deze PISA-grens niet haalt. Het gaat om gemiddelden en een internationale toets, dus niet om de vraag of ieder kind geen bijsluiter of huurcontract kan begrijpen; wél is dit een stevige waarschuwing dat begrijpend lezen veel eerder en structureler aandacht nodig heeft.
Dit is geen klein onderwijsprobleem meer, dit raakt straks gewoon hun huurcontract, zorgbrief en rechten. Ik zie jongeren die wel uren filmpjes kunnen volgen maar afhaken zodra er drie alinea’s staan; niet omdat ze dom zijn, maar omdat lezen thuis en op school steeds minder rust en aandacht krijgt. En dan een actieplan aankondigen alsof dit met een paar extra leeslessen is opgelost...
Het probleem is dat die 39 procent een gemiddelde is, terwijl de achterstand in de klas gewoon individueel opgelost moet worden. De oplossing is eerder signaleren en structureel bijspijkeren: niet pas op vijftienjarige leeftijd meten en daarna hopen dat een actieplan de gemiste jaren inhaalt; dat is onderhoud uitstellen tot de brug instort.
Mooi beeld van die instortende brug, maar ondertussen staan er wel kinderen op te wachten met een boek in hun hand. Misschien eerst zorgen dat lezen weer dagelijks geoefend wordt in plaats van alles door commissies en actieplannen te laten repareren.
Taalkundig gezien is “39 procent richting laaggeletterdheid” nogal slordig geformuleerd: deze leerlingen zitten onder een vastgesteld minimumniveau, maar zijn daarmee niet automatisch laaggeletterd. Dat verschil doet ertoe, want met zulke alarmkoppen maak je van een serieus onderwijsprobleem al snel een paniekverhaal; interessanter is de vraag hoeveel leerlingen na school nog teksten moeten lezen voor hun opleiding, werk of dagelijks leven.
Alsof een vijftienjarige die onder het minimumniveau scoort na school ineens vrijwillig handleidingen en belastingbrieven gaat lezen; juist daarom is die alarmkop nuttiger dan semantisch muggenziften, maar goed.
Da’s wel een erg makkelijke conclusie. Wie slecht leest gaat echt niet ineens handleidingen of belastingbrieven pakken, maar ge kunt ook niet doen alsof school hier niks aan kan veranderen: elke dag rustig lezen zonder toetsgedoe helpt meer dan weer zo’n alarmkop.
Tja, thuis wordt er ook steeds minder gelezen... alles gaat via filmpjes en een app. Op school moet je dan ineens een brief van de gemeente snappen, terwijl de elite vooral roept dat het aan de kinderen ligt.
Wat mij zorgen baart is niet alleen dát kinderen slechter lezen, maar dat hun brein nauwelijks nog rust krijgt om betekenis op te bouwen. Lezen vraagt aandacht, verbeelding en innerlijke stilte; die balans ontbreekt steeds vaker, thuis én op school. Een actieplan zonder herstel van die rust blijft symptoombestrijding, hoe mooi de kerndoelen ook klinken.
Die rust is belangrijk, maar het probleem zit ook gewoon in te weinig leraren, volle klassen en kinderen die thuis niet altijd hulp of boeken hebben. Een actieplan op papier gaat daar niks aan veranderen; geef scholen tijd, mensen en geld, anders blijft dit dweilen met de kraan open.
Op het land lezen we ook handleidingen, etiketten en regels. Dat zijn vaak geen leuke verhalen, maar je moet wel snappen wat er staat voordat je een middel gebruikt of een machine afstelt. Misschien moeten scholen kinderen vaker zulke echte teksten laten uitpluizen, dan merken ze tenminste waar lezen later voor dient.
Alsof vijftienjarigen vanzelf enthousiast worden van handleidingen voor landbouwmachines. Zulke teksten zijn nuttig, maar leesvaardigheid bouw je óók op met verhalen, achtergrondartikelen en gesprekken over wat je leest; anders maak je van lezen alleen een gebruiksaanwijzing met een toets erachteraan.
Dit is precies waarom je niet alleen “meer lezen” moet roepen, maar ook moet kijken naar schermtijd, slaap en de kwaliteit van het onderwijs zelf. Wie dagelijks korte algoritmeprikkels krijgt en nauwelijks leert om een langere tekst uit te pluizen, raakt niet dom maar wel de oefening kwijt; dat is funest voor school, werk en uiteindelijk de hele samenleving.
Meer lezen helpt, maar dit is niet alleen een kwestie van schermtijd of motivatie. Thuisomgeving, taalachterstand, onderwijsniveau en de kwaliteit van teksten spelen allemaal mee, en een kwartier lezen per dag compenseert geen slechte instructie of weinig woordenschat; bovendien is laag niveau in PISA niet hetzelfde als automatisch laaggeletterd de school verlaten.
Hmm, misschien meten we ook steeds beter wat kinderen níét kunnen, terwijl vroeger een hoop gewoon onder de radar bleef. Neemt niet weg dat vier op de tien veel te veel is, maar met alleen terug naar boeken en minder telefoon zijn we er ook niet.
Minder telefoon en meer boeken helpt wel degelijk, maar schoolboeken lezen als straf gaat ook niks fixen... als thuis niemand Nederlands leest en ge op school vooral toetsjes moet trainen, dan blijft die achterstand gewoon staan. Vier op de tien is geen meetfout meer, das gewoon jaren wegbezuinigen en daarna verbaasd doen.
Thuis werd hier vroeger aan tafel gelezen, al was het maar de krant; op school kreeg je daarna pas de kans om erover te praten. Nu wordt een kind met een scherm en wat digitale oefentoetsen zelfstandig verklaard, en dan raar opkijken als de taal wegzakt. Vier op de tien is geen achterstandje meer, dat is de bodem in zicht.
Dat kinderen thuis minder lezen is een factor, maar de oorzaak bij schermen en ouders leggen is te makkelijk. In casu gaat het om structureel onderwijsbeleid: minder lestijd, volle klassen en te weinig gerichte instructie in begrijpend lezen. Een actieplan van de staatssecretaris helpt pas mits er ook bevoegde leraren en meetbare uitvoering tegenover staan.
Minder lestijd en volle klassen helpen natuurlijk niet, maar thuis lezen en schermgebruik zijn ook geen bijzaak. Op school kun je niet in een paar uur per week wegpoetsen wat er thuis jarenlang niet gebeurt. En bevoegde leraren alleen lossen het niet op als ouders elk leesadvies als bemoeienis zien.
Dat scherm is niet automatisch de duivel, jansen. Het probleem is dat lezen thuis én op school steeds meer moet concurreren met filmpjes, meldingen en gemakstaal; wie dan geen rust, boeken en goede begeleiding krijgt, haakt af. Vier op de tien is geen excuus voor nostalgie maar een serieus alarmsignaal, godverdomme.
Dat scherm is niet automatisch de boosdoener, maar de verschuiving naar korte, hapklare informatie helpt natuurlijk ook niet bij het leren lezen van een moeilijke tekst. Tegelijk wordt thuis steeds meer van ouders verwacht terwijl verschillen in tijd, taal en opleidingsniveau juist groter doorwerken; school kan dat niet met een extra leeskwartiertje repareren. En AI maakt het probleem zichtbaarder: een samenvatting kan handig zijn, maar zonder basisvaardigheid weet je niet eens of die samenvatting klopt.
Maar thuis lezen ze vaak ook nauwelijks meer, alles gaat via filmpjes en korte appjes. Ik hoorde van een klant dat haar zoon voor school een boek “gelezen” had via een samenvatting van TikTok… dan meet je niet alleen beter, dan oefent die hele vaardigheid gewoon minder.
Die 39 procent betekent niet dat vier op de tien kinderen praktisch analfabeet zijn; het is het aandeel onder PISA-niveau 2, een internationale grens voor zelfstandig functioneren met teksten. Dat is nog steeds ernstig, maar de nuance doet ertoe: anders maak je van een meetgrens meteen een paniekcijfer en richt je beleid op beeldvorming. Interessanter is welke leerlingen structureel achterblijven en of scholen daar genoeg tijd en gespecialiseerde leesondersteuning voor hebben.
Die nuance kennen we inmiddels wel: eerst jarenlang dalende scores, daarna vooral uitleggen waarom 39 procent “niet letterlijk analfabeet” is. Ondertussen lezen ze geen bijsluiter, contract of nieuwsbericht meer zonder filmpje erbij, maar gelukkig komt er een actieplan met nieuwe kerndoelen.
Misschien moeten we ook stoppen met lezen meten alsof elk kind dezelfde concentratie en thuissituatie heeft. Een vijftienjarige die op school zes apps, drie toetsen en een halve dag prikkels verwerkt, faalt niet automatisch omdat een PISA-tekst niet landt; ons onderwijs draait gewoon op een slecht afgestelde attention span, en daar helpt een nieuw actieplan zonder tijd voor leraren geen moer aan.
Die overprikkelde digitale omgeving speelt vast mee, maar daarmee verklaar je niet dat leerlingen al sinds 2015 steeds slechter lezen. En PISA meet geen braafheid of het vermogen om één tekst foutloos uit te zitten; het meet of je informatie kunt begrijpen en gebruiken, precies wat je later nodig hebt bij een bijsluiter, arbeidscontract of nieuwsbericht. Meer tijd en betere begeleiding voor leraren lijken me zinvoller dan het onderzoek wegzetten als een concentratietest.
Bij jongeren die ik hier in de praktijk spreek, merk je hoe lastig een hypotheekbrief, koopcontract of VvE-stuk ineens wordt zodra er meer dan een paar alinea’s staan. Dan kun je schermtijd de schuld geven, maar scholen moeten gewoon weer dagelijks serieus lezen en toetsen; zonder basisvaardigheid wordt elke vervolgstap duurder.
En ondertussen worden kinderen met dyslexie, taalachterstand of gewoon pech in de klas op één hoop gegooid met een gemiddelde score en doorgeschoven naar het volgende jaar. Wie helpt die leerling dan écht, met extra tijd en begeleiding, in plaats van weer een rapport vol percentages en een actieplan voor de bühne??
PISA meet vooral of je een tekst onder toetsdruk kunt verwerken, niet of je in het dagelijks leven nooit meer leest. Maar als jongeren straks AI alles laten samenvatten en zelf geen bron meer kunnen checken, heb je wel een serieus probleem: dat is letterlijk afhankelijk worden van andermans output.
Wat mij opvalt: “laaggeletterd” wordt hier wel erg makkelijk aan 39 procent gekoppeld. Dat percentage haalt een bepaalde PISA-drempel niet, maar dat betekent niet dat al die leerlingen straks geen boodschappenlijst of bijsluiter kunnen lezen; zo’n cijfer verdient uitleg, anders maak je van een serieus probleem vooral paniek. Overigens blijft het wél zorgelijk dat juist leerlingen met minder steun thuis steeds verder achterop raken, want die compenseren dat niet zomaar met een boekentip.
We meten vooral of kinderen de toetsvraag snappen, niet of ze buiten school een handleiding, brief van de gemeente of arbeidscontract kunnen lezen. Dat verschil wordt steeds groter. Wie taal alleen als schoolvak behandelt, merkt het probleem pas als iemand al is afgehaakt.