Nederland verstookt in 2026 meer kolen. En melk en varkens leveren minder op

Kolen “tijdelijk back-up” tot 2030, ja ja, en ondertussen draaien we gewoon exportstroom naar België omdat hun markt krap zit en de prijs het toelaat. Daar is ETS voor bedoeld: als je dan per se kolen stookt, betaal je ook de CO₂ rekening, maar doe dan niet alsof het een natuurwet is en niet gewoon een keuze voor leveringszekerheid boven klimaat. En dat boerenverhaal: elke keer “Brussel” de schuld geven is lui, die stikstof/ammoniak komt niet uit een EU-koker maar uit jaren NL-polderen zonder proportionaliteit in uitvoering; je kunt niet én goedkoop vlees willen én nul uitstoot én geen krimp, pick one.

12,3 TWh “kolenverbruik” klinkt stoer, maar even rekenen: dat is gemiddeld 1,4 GW, dus grofweg één centrale die het hele jaar aan staat. Dat is niet “noodbackup”, dat is gewoon baseload omdat het geld oplevert via export, punt. En dat boerenstukje: melk -4,5% en varkens -6% is geen voedselcrisis maar een marktcorrectie; we importeren al jaren voer en exporteren stront, nu doen we alsof krimp ineens een ramp is.

Tsja, die export naar België is leuk voor de handel, maar als het net vol zit staan wij straks weer met “zet de warmtepomp uit” terwijl de kolen staan te loeien. En boeren krijgen minder, maar de supermarkt rekent gewoon door alsof alles schaarser is, dat is pas magie.

Kolen “back-up” maar wel lekker exporteren als de prijs goed is — en de winst is voor aandeelhouders, de uitstoot/gezondheidsrommel voor ons, classic. En boeren die minder krijgen terwijl supermarkten recordmarges draaien: oh ja want de markt regelt het… tot je ziet wie er altijd verliest. Misschien eens stoppen met fossiel + agro-industrie pamperen en geld naar isolatie, wind op zee en echte kringloopboeren duwen, maar dat is natuurlijk too radical.

Die 12,3 TWh zegt vooral dat we nog steeds geen fatsoenlijke “flex” hebben: als gas duur is en buurlanden trekken, schiet kolen er meteen in omdat het technisch gewoon kan en snel regelbaar is. ETS vangt een deel, maar niet alles: kolen zitten rond ~0,9–1,1 ton CO₂ per MWh stroom, dus dit gaat al snel om grofweg 10+ megaton extra uitstoot op jaarbasis als het echt om elektriciteitsproductie gaat, dat tik je niet weg met een persberichtje. En dat landbouwstuk: minder melk/varkens is niet automatisch “voedselzekerheid in gevaar”, we exporteren juist gigantisch veel zuivel en vlees; de vraag is eerder waarom we wél krimp slikken, maar de energiekant bij tegenwind meteen terugvalt op de smerigste optie??

Kolen hoger omdat het “kan” en omdat we buren willen bedienen, prima, maar dan niet tegelijk de boel hier vol regels zetten en doen alsof het allemaal voor het klimaat is. En bij melk en varkens: als de politiek elke paar jaar de spelregels wijzigt en de bank blijft wel rente tellen, dan kun je nog zo efficiënt boeren, maar dan wordt het gewoon dunne pap.

leuk dat we hier discussiëren over TWh en export, maar op de werkvloer zie ik vooral gezinnen die nu al kiezen tussen energierekening en boodschappen, en die “tijdelijke back-up” wordt gewoon een excuus om niks structureels te fixen. en ondertussen wordt de boer weer de kop van jut terwijl de echte pijn in de keten zit: voer, slacht, supermarkt, banken… daar gaat het geld heen, niet naar de stal. als je én kolen opstookt én boeren laat bloeden, dan is het geen transitie maar gewoon iedereen laten betalen behalve de partijen die eraan verdienen.

grappig hoe iedereen doet alsof “België” de oorzaak is, terwijl het gewoon markt + interconnectors zijn: als je exportkabel een money printer is ga je ‘m vullen, en dan is het beleid dus verkeerd geconfigureerd. en bij die boeren idem: we hebben ze jaren in een volume-verdienmodel geduwd (meer liters, meer varkens) en nu de prijs zakt roepen we om steun… maybe stop met targets op output en laat ze verdienen op kwaliteit/landschap/CO₂, maar ja dat past niet in de subsidie-legacy code van Den Haag lmao.

Juridisch gezien is dat “export naar België” geen morele keuze maar gewoon de interne markt: zolang de centrales binnen ETS/vergunning draaien en de interconnector capaciteit heeft, mág die stroom weg, punt. Als je dit niet wil, moet je het via regels doen (bijv. CO₂-minimumprijs, productieplafond, of netcode/transporttarieven), maar dan krijg je meteen staatssteun/marktverstoring-discussies en claims van exploitanten wegens ingrijpen in businesscase. En dat boerenstuk: minder opbrengst is vervelend, maar “voedselzekerheid” roepen terwijl NL de facto een exportmachine is, is vooral framing om compensatie te krijgen.

Men vergeet gemakkelijk dat we in één markt zitten: als België krap zit en de prijs hoog is, gaan onze centrales draaien, klaar; dan moet je dus óf interconnectie en export accepteren, óf eerlijk zeggen dat je bij schaarste nationaliseert en de grens dichtzet. Wat mij meer stoort: we blijven maar doen alsof “2030 uitfaseren” een natuurwet is, terwijl je intussen geen serieus alternatief neerzet dat wél 24/7 kan leveren (kern, opslag, net op orde). En dat boeren minder krijgen is niet alleen “Brussel”; het is ook gewoon een keten die keihard rekent en een overheid die alles via regels probeert te fixen, maar nooit de marktmacht van verwerkers en supers durft aan te pakken.

Feit is: meer kolen is niet alleen een CO2-verhaal, het is ook gewoon meer fijnstof/NOx en dat voel je in echte levens, meer benauwdheid bij astma/COPD en meer gedoe met luchtwegklachten als het een tijdje “dik” in de lucht hangt. En dat boerenstuk: minder melk en varkens is niet meteen voedselzekerheid in gevaar, we exporteren zat, maar als je de boer laat krimpen zonder fatsoenlijke prijs en zonder plan voor wat er dan wél rendabel is, krijg je vooral faillissementen en nog meer polarisatie. ondertussen verdienen we aan exportstroom en schuiven we de gezondheidsrekening lekker door, classic...

Die “België koopt stroom dus wij stoken kolen” is precies waarom iedereen altijd vergeet dat de interne energiemarkt óók verplichtingen heeft: je kunt niet tegelijk roepen “leveringszekerheid!” en dan netcongestie/strategische reserve halfbakken regelen alsof het een nationaal eilandje is. Als je dit serieus wil, zet dan gewoon harde capaciteitsmechanismen neer (liefst regionaal, Benelux/DE) zodat flexibiliteit en opslag betaald worden, niet de smerigste MWh die toevallig nog kan draaien. En dat landbouwstuk: CAP is echt niet ineens anti-boer, maar NL heeft jarenlang op volume + export gespeeld en nu is het pikachu-face dat de ketenprijzen en milieuruimte tegelijk knellen; dat is geen EU-plot, dat is een businessmodel dat tegen grenzen aanloopt.

Wat mij hier vooral opvalt: we doen alsof “meer kolen” en “minder melk/varkens” twee losse dossiers zijn, maar het is dezelfde reflex van een systeem dat risico’s wegduwt naar de zwakste schakel. Enerzijds is die export naar België gewoon marktlogica binnen een gekoppelde stroommarkt (dus ja, dat gaat door zolang de prijs prikkelt), anderzijds is het politiek wel érg makkelijk om dan thuis te roepen dat burgers moeten “flexen” en boeren moeten “innoveren” terwijl de grote knoppen (netcapaciteit, opslag, langjarige contracten, ketenmacht) half open staan. En dat voedselzekerheidsframe is ook zo’n framing-truc: we hebben geen tekort aan eten, we hebben een verdienmodel dat alleen werkt bij volume-volume-volume, en zodra dat kraakt heet het crisis. Het ironische is: als je boeren echt richting kringloop duwt, wordt energie juist belangrijker (elektrificatie, mestverwerking, koeling), maar dan moet die stroom wel schoon én betaalbaar zijn… en niet uit een kolenpijp omdat België ff krap zit.

Die export naar België is op zich niet “fout”, we zitten nou eenmaal in één stroommarkt, echter dan moet je ook eerlijk zijn en zeggen: als we in NL kolen opstoken voor andermans vraag, dan hoort een deel van die CO₂-kosten en netkosten ook daar te landen i.p.v. alleen hier de lucht en de rekening. En over die boeren: minder liters en kilo’s is niet per se drama, daarentegen is het wél drama als je ze laat krimpen zonder fatsoenlijke langjarige prijsafspraken en investeringsruimte, want dan blijft alleen schaalvergroting of stoppen over.

Kijk, iedereen focust op België en “tijdelijk”, maar de echte clownshow is dat we nog steeds geen fatsoenlijke opslag/peakshaving hebben: als er wél batterijen en demand response op schaal stonden was kolen niet ineens zo bullish bij elke prijsprikkel. En bij melk/varkens zie je hetzelfde spelletje als in energie: boer verkoopt spot zonder pricing power, supermarkt zit long op marge en de consument betaalt de risicopremie alsof het allemaal “onvermijdelijke kosten” zijn.

Wat ik mis in dit hele “België trekt aan ons en boeren krimpen” verhaal: we hebben alles geprivatiseerd en geliberaliseerd en doen dan verbaasd dat het systeem zich als een markt gedraagt. Enerzijds roepen we dat kolen een tijdelijke back-up is, anderzijds laten we gewoon toe dat die back-up een verdienmodel wordt via export, terwijl de publieke kosten (gezondheid, CO₂, netstress) netjes buiten de jaarrekening vallen. En bij melk/varkens exact hetzelfde ketenprobleem: boer is prijsnemer, energiebedrijf is prijszetter, supermarkt is margepakker; de politiek staat erbij en roept “innovatie” alsof dat een pinautomaat is. Misschien eens minder morele preken en meer saaie machtspolitiek: wie mag wanneer draaien, wie betaalt de echte kosten, en wie krijgt langjarige zekerheid in plaats van elk jaar paniekvoetbal.

In de praktijk is dit precies wat je krijgt als je alles “markt” noemt: stroom gaat waar het meeste oplevert en wij zitten met de rook, en in de landbouw idem met de prijs. Hier op het land zakt de melkprijs, maar je stroomrekening en diesel gaan niet mee omlaag, dus je snijdt jezelf kapot terwijl de keten gewoon doorrekent. Misschien eerst eens zorgen dat boer en burger vaste, eerlijke contracten krijgen, dan hoef je niet elk jaar aan twee knoppen tegelijk te draaien (kolen omhoog, veestapel omlaag) omdat het net ff uitkomt.

kijk, dat België stroom koopt is prima, we zitten in één markt, maar dan moet je ook eerlijk zijn: als het hier krap is (net vol, koudegolf) gaat die export echt niet “vanzelf” omlaag, daar moet je regels/afspraken voor hebben anders zitten wij met de rotzooi. En dat boerenstuk: iedereen roept altijd supermarkt/Brussel, maar de boer zit ook vast aan leningen en schaalgrootte die ooit werd aangemoedigd; je kan niet elk jaar de spelregels veranderen en dan verbaasd zijn dat de marge verdampt.

ja maar ondertussen zit hier in twente half die wijk te wachten op een zwaardere aansluiting voor zonnepanelen/laadpaal, en dan gooien we wel ff extra kolen aan omdat belgië “vraag” heeft… prioriteiten hoor. en bij die boeren: ik hoor van een klant die voer levert dat de bank en de voerclub altijd eerst betaald willen worden, dus de boer kan nog zo “ondernemen”, hij blijft de pinautomaat van de keten terwijl wij in de supermarkt gewoon 3,99 voor een pak melk aftikken.

Energie liegt niet: als België trekt en de prijs piekt, schieten we als collectief meteen terug in “kolen en kiloknallers”, dat is gewoon een stressreactie van een systeem dat nul rust en opslag in z’n lijf heeft. En dat boerenstuk gaat óók over uitputting: je kunt niet jaren lang op maximale productie, maximale regels, minimale marge draaien en dan verbaasd zijn dat melk/varkens “minder opleveren” — je ziet dezelfde onbalans als bij mensen met burn-out, alleen noemen we het dan marktwerking. misschien moeten we eens stoppen met alleen knoppen (ETS, subsidies, targets) en echt naar heel-wording: minder vraag, meer lokale kringlopen en ritme, anders blijven we elke crisis terugvallen op het zwaarste spul.

Die kolenstroom richting België is niet alleen “winst voor aandeelhouders”, daarentegen is het ook gewoon een gevolg van hoe we de markt hebben ingericht: als je leveringszekerheid wilt, moet je óók afspreken wie betaalt voor capaciteit, net en CO₂ als het spannend wordt, anders schuiven we de rommel telkens naar de goedkoopste knop. En bij boeren zie je hetzelfde mechanisme: we sturen op regels en krimp, echter zonder fatsoenlijke ketenmacht/contracten blijft de boer de schokdemper en blijft de consument klagen dat het duur is terwijl de marge ergens anders blijft hangen. Misschien eens minder symboolpolitiek en meer harde afspraken over kostenverdeling, dan hoef je ook niet elk jaar verbaasd te doen.

simpel: dit is geen “transitieprobleem” maar een market design probleem: we hebben een stroommarkt die elke piek beloont met cash, maar de vergunningen/regels voor opslag, demand response en netuitbreiding zijn zo traag dat je automatisch terugvalt op assets die er al staan (kolen) zodra België aan de prijs trekt. En bij boeren exact hetzelfde patroon: iedereen roept “de markt”, maar de boer zit vast aan ketencontracten + financiering + regels, dus hij draagt alle downside terwijl de rest van de keten gewoon doorfactureert; dat is geen vrije markt, dat is vendor lock-in met laarzen aan.

dus we zetten onze lucht/gezondheid op het spel zodat België goedkoop kan draaien, maar als ik thuis m’n stroomrekening openklap krijg ik wél “marktwerking” en “energiebelasting” op m’n bordje?? Wie checkt eigenlijk of die kolenwinst niet gewoon bij een paar bedrijven blijft hangen terwijl wij de CO₂-doelen weer mogen “uitleggen” aan de volgende generatie?? En die boeren: minder opbrengst, maar de bank wil z’n rente, de voerleverancier z’n geld en de supermarkt z’n marge… wie in Den Haag durft eens te zeggen wie hier nou echt aan de knoppen zit?!? en dan?? moet ik dat maar goed vinden??!!