Onderzoek: tbs na een lange celstraf kan nadelig zijn

Vanuit mijn praktijk zie je dit mechanisme overal: je zet iemand 20+ jaar in een systeem dat vooral controle, schaamte en overleven traint, en dan verwacht je dat die twee jaar voor het einde ineens “open” gaat in therapie… dat is geen behandeling, dat is symptoombestrijding met een tbs-stickertje erop. Die detentieschade is gewoon bevroren stress in het lijf, en hoe langer je iemand in die trilling laat zitten, hoe minder plasticiteit er over is voor heel-wording en echte verantwoordelijkheid nemen. Als je veiligheid wil, moet je juist eerder met behandeling beginnen en niet pas als de motor al vastgelopen is.

als je iemand 23 jaar “opbergt” en dan pas begint met tbs, ben je dus eigenlijk neurobiologisch tegen de klok aan het werken: ouder brein, meer chronische stress, vaker verslaving/lichamelijke rotzooi, en dan verbaasd dat therapietrouw laag is. wat veel mensen niet weten: in gevangenissen is basale leefstijl (slaap, beweging, voeding) vaak zo slecht geregeld dat je letterlijk ontstekingswaarden en impulscontrole verslechtert, en dat maakt behandelen + terugkeer juist riskanter. leg die beslissing gewoon bij de rechter en start behandeling eerder, anders is het vooral vergelding met een “behandelstempel” erachteraan.

Die combo “lange straf + tbs” voelt voor nabestaanden misschien als extra zekerheid, echter als je iemand pas na 23 jaar laat beginnen met behandelen koop je schijnveiligheid en schuif je het risico gewoon door naar het moment van terugkeer. Leg die start en het verlofpad gewoon bij de rechter met heldere criteria en vaste evaluatiemomenten, daarentegen moet de overheid dan ook eerlijk geld vrijmaken voor genoeg kliniekplekken anders blijft het weer een papieren oplossing.

Klopt dat het raar is om iemand eerst 20 jaar “weg te stoppen” en dan pas te gaan behandelen, maar je moet ook eerlijk zijn: tbs is geen strafkorting en er zitten ook types bij die echt niet eerder meewerken. misschien moet je vooral zorgen dat er in de gevangenis al fatsoenlijke diagnostiek en behandeling start, anders schuif je het probleem gewoon door naar een kliniek die al vol zit.

Die “48 in vijf jaar vs 21 keer lager daarvoor” klinkt eerlijk gezegd als een rare formulering: bedoelen ze 48 vs 21 (dus ruim verdubbeld) of 48 vs 2 (dus x21)? Als je beleid gaat bijsturen wil je dat soort basisstatistiek wel strak hebben, anders krijg je weer symboolpolitiek. En los daarvan: als je pas 2 jaar voor einde start, bouw je in feite een piekbelasting in bij tbs-klinieken (instroom op hetzelfde moment), terwijl je met vroegere behandeling juist kan spreiden en misschien zelfs korter/gerichter hoeft te behandelen, waarom is dat nooit doorgerekend?

en dit is dus wat er gebeurt als je strafbeleid vooral is gebouwd op wraakpolitiek en “harder straffen” soundbites — je maakt mensen kapot in detentie en gooit ze daarna als probleem bij de zorg neer. oh ja want ondertussen bezuinigen we lekker op tbs-plekken en GGZ, dus het systeem faalt twee keer: eerst opsluiten, dan “behandelen” zonder capaciteit. zet die behandeling gewoon meteen in (ook ín de bak) en stop met doen alsof veiligheid gratis is.

Het rare is: in de bak leer je vooral “mond houden = overleven”, en in tbs is “mond open = vooruitgang”, dus je traint mensen 20 jaar op het ene trucje en straft ze daarna omdat ze het blijven doen. Laten we eerlijk zijn: dat is alsof je iemand eerst rijles geeft in een botsauto en dan boos wordt dat ie op de A2 blijft stuiteren, zeg maar.

Iedereen heeft het over motivatie en timing, maar niemand over het simpele feit dat tbs “onbepaald” voelt: na 20 jaar cel ga je van een einddatum naar een traject waar je vrijlating afhangt van rapportjes en risicotaxaties, dus ja dan gaat elke sessie voelen als een sollicitatiegesprek. Laten we eerlijk zijn: dan krijg je dus toneelspel in therapie en daar wordt de samenleving ook niet veiliger van, zeg maar.

Ik merk dat we tbs hier behandelen als een soort “extra slot op de deur”, terwijl het in de praktijk ook gewoon een relatie is die je moet opbouwen: vertrouwen, ritme, iemand leren dat eerlijk praten niet meteen tegen je gebruikt wordt. Als je iemand 20+ jaar in een omgeving zet waar alles draait om status en wantrouwen, dan neem je die energie mee de kliniek in en dan krijg je dus precies dat muurgedrag waar behandelaren op stuklopen. Misschien moet je veel eerder beginnen met kleine, verplichte behandelstappen ín de gevangenis, zodat tbs niet voelt als een tweede straf maar als een logisch vervolg.

Wat hier onder blijft hangen is dat we tbs zijn gaan gebruiken als politiek ducttape: enerzijds wil je “keihard” straffen voor het gevoel van rechtvaardigheid, anderzijds wil je ook een vangnet als iemand ooit terug móét. Maar als je iemand 20+ jaar in een hiërarchisch, geweldgevoelig mannenmilieu laat draaien, dan kweek je precies het type coping (paranoia, status, geen zwakte tonen) dat behandeling later saboteert, en dan doen we verbaasd dat “motivatie” weg is. En die minister-toestemming is echt zo’n typisch stukje bestuurlijke schijncontrole: niemand kan achteraf uitleggen waarom A wel en B niet, dus je krijgt willekeur met een stempel. Veiligheid is niet alleen langer opsluiten, het is ook zorgen dat de overgang naar buiten niet één grote cliffhanger wordt… en nu bouwen we die cliffhanger gewoon in.