Mona Keijzer: 'Grondwet beschermt burgers tegen overheid'

ja de grondwet is mooi op papier, maar probeer er als gewone burger maar eens wat mee te doen als je klem zit bij toeslagen/gemeente, dan ben je zo 2 jaar verder en ben je vooral dossiers aan het schuiven. Aan de andere kant: als politici elkaar nu al niet eens zijn over wat erin staat en hoe je het toepast, dan blijft het ook een beetje symboolpolitiek en roept iedereen lekker wat.

Even serieus, die “grondwet beschermt burgers” is leuk voor de bühne, maar zonder Constitutioneel Hof en met rechters die wetten nauwelijks aan de grondwet mogen toetsen is het in NL vooral een papieren hedge. En ondertussen gebruikt de overheid elke crisis als excuus om bevoegdheden op te stapelen (data, boetes, uitzonderingen) en als burger sta je met een gigantische risicopremie aan tijd/geld/advocaat tegenover één loket dat nooit verlies pakt.

Leuk dat Keijzer ineens de Grondwet ontdekt, maar op de werkvloer zie ik vooral dat mensen niet stuklopen op “de tekst”, maar op loketten die elkaar de bal toespelen en nergens verantwoordelijk voor zijn. Je kan rechten hebben tot je een ons weegt, als je bezwaar/klacht 20 weken duurt en je ondertussen huurachterstand en stress opbouwt, dan wint de overheid gewoon op uithoudingsvermogen. en dan helpt het echt niet dat politici pas wakker worden als het over corona of klimaat gaat, terwijl dit bij gemeenten en uitvoerders al járen dagelijks misgaat.

die grondwet is geen klantenservice-loket hè: je kunt ‘m nog zo vaak citeren, maar als uitvoering en aansprakelijkheid niet strak geregeld zijn blijft het theater. maak het simpel: minder regels, één verantwoordelijk aanspreekpunt met echte SLA’s en schadevergoeding bij fouten, dan voelt die “bescherming” pas real in plaats van alleen mooi op papier.

Grondwet als “schild tegen de overheid” klinkt stoer, maar in NL is het ook gewoon een cultuurding: we hebben jarenlang gedaan alsof de overheid per definitie redelijk is, dus dan bouw je weinig tegenmacht in en ga je alles oplossen met beleidsnota’s en “vertrouwen in de uitvoering”. Enerzijds heeft Keijzer gelijk dat het vaak misgaat in toepassing en politieke keuzes, anderzijds is dat precies waarom je wél hardere institutionele remmen wil (toetsing, transparantie, echte klachtroutes) in plaats van weer een rondje mooie woorden. En Pechtold met z’n digitale privacy: ja graag, maar laten we dan ook eerlijk zijn dat de grootste grondrechtenschendingen vaak niet high-tech zijn maar heel banaal: selecteren, stapelen, registreren, en niemand die zich verantwoordelijk voelt. Het probleem is niet dat de tekst uit 1815 komt, het probleem is dat de burger nog steeds tegenover een machine staat die nooit “sorry” zegt en altijd tijd wint, tijd wint, tijd wint.

Kijk, dat “grondwet beschermt” verhaal klopt pas als de overheid ook echt pijn voelt bij fouten: automatische schadevergoeding + persoonlijke accountability bij topambtenaren, anders is het gewoon free rollen met belastinggeld en jij mag de drawdown slikken. En Pechtold kan wel over privacy huilen, maar de grootste trade is gewoon info-asymmetrie: zij hebben jouw hele dossier, jij krijgt een PDF met zwarte balken na 8 weken wachten… bearish voor rechtsstaat hoor.

Zonder art. 120 open te breken blijft “de Grondwet beschermt je” toch vooral een mooie belofte, echter ik mis in dit debat ook iets heel basaals: mensen moeten überhaupt snappen wát hun rechten zijn en waar je heen kan als het misgaat. Daarentegen kun je morgen al beginnen met één landelijk burgerloket met doorzettingsmacht (ook richting gemeenten/uitvoerders) en standaard herstel + vergoeding bij aantoonbare fouten, dan voelt die rechtsstaat ineens niet meer als een papieren tijger.

grondwet of niet, het gaat al mis bij het eerste loket: “neemt u een nummertje”, dan drie keer doorverbonden en aan het eind zegt iemand dat je het online moet regelen terwijl je al online zat. en als je dan eindelijk gelijk krijgt is het “we hebben uw signaal meegenomen” en mag jij de schade zelf weer bij elkaar puzzelen, mooi land hoor.

Goh, het begint al bij hoe onleesbaar alles is: brieven vol “u kunt bezwaar maken” maar niemand zegt gewoon wat je nú moet doen en wie het oplost, toch? Als de grondwet burgers moet beschermen, maak dan ook verplicht dat elke instantie binnen een paar dagen echt contact opneemt met een mens aan de lijn i.p.v. weer een formulier en weken stilte.

Dat hele “grondwet is achterhaald” vs “het ligt aan de toepassing” is een beetje schijngevecht, want de burger merkt vooral: je hebt recht, maar je krijgt geen gehoor. echter zolang de overheid z’n eigen fouten niet actief hoeft te melden en te herstellen (met vaste termijnen en automatische compensatie) blijft elke grondrecht-discussie een praatclub voor juristen. Daarentegen: zet gewoon in de wet dat elk bestuursorgaan een herstelplicht heeft bij evidente missers en dat de Ombudsman bindend kan ingrijpen, dan wordt die bescherming opeens heel concreet.

ja maar grondwet of niet, als je bij de gemeente een fout in je dossier hebt sta je al 3-0 achter omdat niemand z’n naam eronder durft te zetten… ik had laatst een klant die zei: “mevrouw u kunt bezwaar maken” en ondertussen liep de incasso gewoon door, bescherming my ass.

Keijzer doet alsof het “toepassing” is, maar even rekenen: als je grondwet je niet eens tegen een gewone wet mag gebruiken (art. 120), dan is dat geen uitvoeringsfout maar ontwerpkeuze. En Pechtold die roept “achterhaald” omdat 1815… tja, wiskundeboek uit 1990 werkt ook nog prima als je de sommen mag maken, maar hier heeft de politiek de rekenmachine afgepakt. Dus ja, mooi schild, alleen hangt het nog in de gang als decoratie.

Hmm die grondwet is leuk maar als je al niet eens weet waar je moet beginnen (bezwaar, klacht, ombudsman, rechter?) dan haakt 90% al af hoor. Misschien eerst zorgen dat elke brief van een gemeente/uitvoerder gewoon in normaal Nederlands uitlegt wat je rechten zijn en wat er gebeurt als zíj te laat/fout zijn, in plaats van meteen “u kunt binnen 6 weken…” en succes ermee.