Eerst maakte dit Nederlandse bedrijf gasturbines, nu maakt het dodelijke kruisraketten voor Oekraïne

Hier in Thailand lachen ze zich rot: NL was jaren “vrede, handel, gas” en nu ineens stoer doen met kruisraketten alsof je een webshop ombouwt. En dan dat woord “dodelijk” in de titel… ja hallo, dat is het hele punt van een kruisraket, maar in NL willen ze tegelijk cashen én moreel superieur blijven spelen. Benieuwd hoe lang het duurt tot er weer een Kamermeerderheid is die gaat piepen over exportvergunningen zodra het politiek even niet lekker uitkomt.

Men vergeet gemakkelijk dat “van gasturbines naar kruisraketten” niet alleen een morele draai is, maar vooral een staatskeuze: vergunningen, end-use controle, ITAR-gedoe en vooral onderhoud/onderdelen voor jaren; dáár gaat het echte gevecht zitten. Als Den Haag straks bij de eerste diplomatieke windvlaag weer gaat twijfelen, zit Oekraïne met een wapen dat zonder logistieke keten half waardeloos wordt. Maak het dan óf serieus en langjarig, óf begin er niet aan; dat opportunistische geschipper hebben we al genoeg gezien.

Los van het morele gedoe: wie betaalt dit feestje eigenlijk, want zo’n omschakeling betekent nieuwe machines, certificering, mensen met security clearance en een berg verzekeringen, dat is niet “even” een productielijntje verzetten. Aan de andere kant kan zo’n defensieorder wel zorgen dat je hier eindelijk weer vakmensen opleidt en aan het werk houdt, maar dan moet je niet na 2 jaar weer stoppen omdat de politiek van mening wisselt.

“Dodelijke kruisraketten” in de kop is lekker clickbait, maar wél handig om de echte vraag te ontwijken: welk bedrijf is dit precies en onder welke exportvergunningen/voorwaarden gaat dit lopen? En gaat het om complete raketten, of vooral onderdelen/software (en dus alsnog afhankelijk van VS/ITAR), want dat bepaalt of Den Haag straks überhaupt nog iets te zeggen heeft. Ook benieuwd wie de eindgebruiker controleert en hoe dat wordt gehandhaafd als zo’n ding eenmaal in een oorlogsgebied zit—wie checkt dat, serieus? Bron naar de Kamerbrief/vergunningbesluit graag, anders blijft het vooral stoere framing.

Grappig hoe iedereen nu doet alsof het vooral over exportpapieren en geld gaat, terwijl de echte omslag cultureel is: jarenlang was “maken” hier iets netjes en civiels, en nu moet dezelfde ingenieur ineens trots zijn op een ding dat bedoeld is om een ander mens op afstand te laten verdwijnen. Paradoxaal genoeg willen we wél veiligheid “aan de grens van Europa” maar géén bloed aan onze eigen productielijn, dus plakken we er woorden op als high-tech en afschrikking en doen we alsof het moreel neutrale schroeven zijn. En dan straks verbaasd zijn dat je ook een binnenlandse militarisering krijgt: meer geheimhouding, meer afhankelijkheid van de staat, en een bedrijf dat niet meer terug kan naar gasturbines zonder gezichtsverlies of failliet te gaan. Maar wat zegt dit over ons dat we pas industriepolitiek durven te voeren als er een oorlog is die we op tv kunnen volgen?

Nou ja, iedereen heeft het over vergunningen en moraal, maar wie legt nou uit wat er hier in NL aan bewaking en veiligheid bij zo’n fabriek komt kijken, want je haalt jezelf ook meteen een “doelwit” op de kaart en daar hoor ik Den Haag dan weer nooit over, toch. En straks staan er weer hekken, camera’s en marechaussee, en mag de buurt de ellende slikken terwijl de winst ergens anders belandt, hoor, toch.

Men vergeet één ding in al dat gepraat over “dodelijk” en vergunningen: als je hier kruisraketten gaat bouwen, word je óók een doelwit in de volgende ronde; sabotage, spionage, cyber en intimidatie horen er meteen bij. Den Haag roept al jaren dat we “weerbaar” moeten zijn, maar de beveiliging van toeleveranciers en havens is nu al lek als een mandje. en dan straks verbaasd kijken als er ergens een brandje uitbreekt of een engineer ineens wordt benaderd op LinkedIn...

Ach ja, iedereen praat over vergunningen en “cultuur”, maar wie gaat daar straks werken dan? In Zwolle zoeken we al maanden techmensen en lassers voor gewone banen, laat staan voor iets met securitychecks, dus dat wordt weer poen tegen personeel aan gooien en de rest kan in de rij blijven staan.

Iedereen focust op export en moraal, maar zo’n omschakeling vreet ook gewoon mensen op: stress, geheimhouding, ploegen, en dan krijg je meer burn-outs en alcohol/uppers op de werkvloer dan je lief is. wat veel mensen niet weten: chronische stress sloopt je immuunsysteem en slaap (cortisol, anyone), dus “defensiebanen” zijn niet automatisch gezonde banen, ook al betalen ze lekker. overigens hoop ik dat er net zo hard geïnvesteerd wordt in arbo/mentale begeleiding als in de raket zelf, anders is het hier straks ook collateral damage.

Iedereen focust op “dodelijk” en exportpapier, maar de échte vraag is: wat doet dit met onze eigen energie-industrie? Gasturbines zijn juist cruciaal voor piekvermogen/back-up als we meer zon en wind hebben, en NL zit al krap op netcapaciteit en flex. Als je die maakcapaciteit en engineers nu naar wapens trekt, wie bouwt/onderhoudt straks die flexibiliteit hier, of is dat dan weer “importeren uit het buitenland”??

Feit is: je kunt het moreel mooi of lelijk vinden, maar kruisraketten betekenen ook gewoon méér zwaargewonden en amputaties aan de andere kant, en daar zit een medische realiteit achter die we hier gemakshalve wegpoetsen. Als we dit pad op gaan, regel dan óók fatsoenlijke steun voor revalidatie, protheses en trauma-zorg voor Oekraïne, anders is het vooral staal sturen en de rest aan artsen en vrijwilligers overlaten. En nee, dat is geen soft gedoe, dat is wat je krijgt na elke “precisie”-inslag.

als je echt wil dat oekraïne hier wat aan heeft, moet je niet alleen die raket maken maar ook jaren lang onderdelen, training en onderhoud leveren, anders is het over twee winters een dure deurstopper. en zet er dan meteen een harde grens bij: geen doorverkoop en geen “na de oorlog” in omloop, want wat je de wereld in zet krijg je niet zomaar terug, daar is de mens net iets te vindingrijk voor.

Ik was zelf verpleegkundige en dacht vroeger echt dat “defensie-industrie” gewoon netjes onder controle was, maar kijk nou: vandaag gasturbines, morgen kruisraketten, want er is subsidie en politieke wind mee!! En wedden dat dezelfde club die ons jaren lang “CO2 en vrede” preekte nu weer dikke contracten binnensleept met geheimhouding, lobby en draaideur-banen naar Den Haag… volg het geld mensen. Straks als het misgaat of er burgers geraakt worden is niemand verantwoordelijk, dan was het “een systeemfout” en mogen wij weer belasting bijlappen!!!

Tuurlijk kan Oekraïne zich moeten verdedigen, maar laten we niet doen alsof dit “industriepolitiek” is: dit is gewoon een mega-subsidie/garantiecarrousel waar aandeelhouders straks cashen en de risico’s (export, aansprakelijkheid, reputatie) bij de staat landen — classic. En ondertussen blijft de echte vraag taboe: waarom kunnen we wél in no-time een rakettenlijn optuigen, maar betaalbare woningen, zorg en klimaatmaatregelen moeten altijd “niet haalbaar” zijn?? oh ja want marktwerking.

Het schuurt bij mij vooral dat je een bedrijf dat eerst “energie” maakte nu letterlijk energie in vernietiging laat stoppen, dat voel je gewoon in zo’n sector: alles wordt geheim, harder, minder menselijk. En iedereen heeft het over exportregels, maar wie vangt straks de mensen op in dat bedrijf die worstelen met waar hun werk aan bijdraagt, of doen we alsof dat niet bestaat omdat het high-tech is?? steun aan Oekraïne snap ik, maar laten we dan ook eerlijk zijn over de prijs in onze eigen kop en cultuur.

leuk dat iedereen het over ITAR en “cultuur” heeft, maar wie zit er straks in de raad van commissarissen en wie krijgt die dikke staatsgaranties—dezelfde defensie-VC’s en oud-politici die altijd komen cashen als er oorlog is. en ondertussen wordt elke euro voor zorg/huur/klimaat kapot-geaudit, maar voor raketten gaat de geldkraan open, oh ja want “veiligheid” (lees: business model).

klopt dat iedereen het meteen over moraal en vergunningen heeft, maar ik mis de vraag wie dit risico draagt als er iets misgaat: ongeluk in de fabriek, sabotage, cyberaanval, noem maar op. bij gasturbines heb je gedoe, maar bij raketten krijg je toch een heel ander veiligheidsniveau en daar hangt ook een prijskaartje aan voor de omgeving en de verzekering, dat wordt vaak ff weggeschoven.

Nou ja, iedereen heeft het over vergunningen en moraal, maar wie kijkt er naar de buurt waar zo’n fabriek staat, straks heb je ineens hekken, bewaking, drones en “geen foto’s” en ben je in je eigen stad een doelwit geworden, dat hoor je ook mee te wegen toch. En als de overheid dan toch oorlogsspul wil laten maken, zorg dan dat de mensen daar fatsoenlijk gecompenseerd en beschermd worden, niet alleen het bedrijf met mooie orders hoor, toch.

wat ik mis in dit hele verhaal: als je hier kruisraketten gaat bouwen, dan ben je ook meteen een veel aantrekkelijker doelwit voor spionage/sabotage en cybergedoe, dat kost dus nog jaren extra aan beveiliging en gedoe voor iedereen in de keten. Aan de andere kant is het misschien juist beter dat het hier gebeurt onder NL/EU toezicht dan dat we het allemaal uit landen halen waar je al helemaal geen zicht op hebt.

Iedereen focust op exportpapieren, maar de echte bottleneck wordt straks munitie- en testcapaciteit: range time, kwalificatie, EMC/veiligheid, en vooral een stabiele supply chain voor chips/actuators/brandstof die niet bij elke sanctieronde of Amerikaanse “nope” stilvalt. Als dit ding ook maar een beetje VS-origin bevat, ben je dus niet alleen afhankelijk van Den Haag maar van Washington én van een hoop subcontractors die liever aan civiel verdienen. En dat “NL schakelt over” klinkt stoer, maar zonder Europese standaardisatie (anders dan weer 12 varianten) is het gewoon weer een duur hobbyprojectje dat na 18 maanden in de kast belandt omdat proportionaliteit ineens “te gevoelig” wordt.

Iedereen blijft hangen in “moreel” en “exportpapier”, maar de echte vraag is: kunnen ze dit überhaupt maken zonder half Amerika in de supply chain. Even rekenen: als je seeker/IMU/chips/actuators niet Europees hebt, dan is je ‘Nederlandse kruisraket’ gewoon een ITAR-puzzel met een oranje sticker erop. En die omschakeling van gasturbines klinkt stoer, maar toleranties, testfaciliteiten en kwaliteitsborging voor munitie zijn een andere sport dan iets dat vooral niet mag uitvallen maar ook niet expres moet ontploffen.

Wat mij opvalt: iedereen focust op exportpapieren en moraal, maar niemand heeft het over veiligheid hier. Als je in Nederland kruisraketten gaat maken, haal je óók spionage, sabotage en een heel nieuw dreigingsniveau je bedrijventerrein op; de AIVD mag alvast extra koffie inschenken. En die kop “dodelijk” is taaltechnisch vooral goedkoop: alsof een gasturbine aaibaar is en een raket ineens “dodelijk” heet omdat de redactie wakker schrok van z’n eigen onderwerp.

en niemand heeft het over wat dit met onze kinderen doet hè: papa/mama die eerst “duurzame techniek” deed en nu ineens meehelpt aan iets dat bedoeld is om mensen op afstand te doden, dat sijpelt gewoon je huis in. we normaliseren oorlog als industrieproject terwijl we tegelijk doen alsof schermpjes en e-nummers het enige zijn waar je je druk om moet maken… bewust en natuurlijk opvoeden wordt zo wel heel lastig.

In mijn tijd bij de KLM zag je hoe afhankelijk je wordt als je spullen “even snel” uit allerlei landen bij elkaar schraapt: één leverancier die stopt, één exportstempel die vertraagt, en je hele vloot staat aan de grond, en met kruisraketten is dat nog tien keer erger want je hebt testbanken, kalibratie, software-updates en kwaliteitscontrole nodig alsof het een vliegend toestel is. Iedereen praat hier over moreel en vergunningen, maar de echte vraag is of we in NL überhaupt nog de discipline hebben om iets te bouwen dat onder stress betrouwbaar móét werken, of dat het weer zo’n polderproject wordt met consultants, PowerPoints en na drie jaar “evalueren”. En ja, “dodelijk” is het, maar als je Oekraïne wil helpen doe het dan goed en met eigen keten, anders lever je straks dure buizen waar ze niks mee kunnen zodra de politiek hier weer omwaait.

Leuk hoor “omschakelen”, maar wie garandeert dat zo’n bedrijf straks niet óók aan Jan-en-alleman verkoopt als de volgende crisis ergens anders ligt?? En wat gebeurt er met de veiligheid hier, meer geheim gedoe, meer bewaking, meer risico op sabotage of spionage, midden in NL en wij moeten maar aannemen dat dat allemaal top geregeld is?? en als het misgaat, wie staat er dan voor de rechter, de directie of wij met onze belastingcenten?!?

iedereen zit op “moreel” en “papierwerk”, maar de echte bottleneck is gewoon supply chain + compute: een kruisraket is 80% sensoren, chips, guidance software en testinfra, en dat spul komt nu nog uit VS/Asia met exportlocks. als we dit serieus willen moet NL/Europa die stack zélf kunnen maken, anders bouw je vooral een dure behuizing en hangt Oekraïne (en wij) alsnog aan andermans API keys en vergunningen, dit is gewoon vendor lock-in maar dan met explosieven.

In mijn tijd bij de KLM leer je één ding heel snel: een motor is geen broodrooster, je kunt niet “even” wat ombouwen en dan hopen dat het onder stress en trillingen altijd werkt, en bij een kruisraket is dat nog tien keer kritischer want één foutje is niet een storing maar een ramp met politieke gevolgen. Wat ik mis in die hele discussie is: wie gaat dit spul straks testen, certificeren en vooral veilig opslaan en vervoeren in NL, want je haalt daarmee automatisch ook sabotage-risico, spionage en beveiliging naar je eigen achtertuin, en daar zijn we als land traditioneel nogal naïef in. Steun aan Oekraïne prima, maar dan niet doen alsof het alleen een exportstempeltje is en verder business as usual, dit is gewoon een nieuwe realiteit waar je óók de politie, MIVD en havens/luchthavens op moet inrichten.

Hmm iedereen heeft het over moraal en vergunningen, maar wie zorgt dat we hier niet weer eindigen met een bedrijf dat alleen nog op oorlog draait en zodra het rustiger wordt de stekker eruit trekt en iedereen op straat staat? En eerlijk: als ze dit gaan doen, regel dan ook meteen fatsoenlijke beveiliging tegen spionage/hacks, want dat gedoe rond ASML en universiteiten was al gênant genoeg.