‘Van hier de laatste groeten’: dit stond er in de talloze afscheidsbriefjes die gedeporteerden uit de trein richting Auschwitz gooiden

Op het water leer je dat een briefje in een fles soms het enige is wat nog vaart heeft. En dan te bedenken dat gewone mensen ze vonden en tóch op de post deden, terwijl de Duitsers stonden te schuimbekken… dat is meer ruggengraat dan al dat grote gepraat van nu.

Ik heb genoeg van de wereld gezien om te weten dat “herdenken” vaak netjes blijft zolang het niet schuurt, maar die briefjes schuren juist omdat het geen grote woorden zijn, alleen pure paniek en liefde op een stukje papier dat uit een rammelende trein wordt gegooid. En dan heb je dus gewone Nederlanders die het oppakken en tóch posten terwijl je de bezetter in je nek voelt hijgen, dat is geen heldenfilm maar gewoon fatsoen met risico, en dat missen we nu soms als iedereen vanaf de bank roept wat “we” allemaal zouden doen. Dat privacy-argument snap ik best, maar als je dit al wegpoetst omdat het ongemakkelijk is, dan geef je de ontkenners precies wat ze willen: stilte en vaagheid.

Men vergeet gemakkelijk dat die briefjes óók een aanklacht zijn tegen de keurige Nederlandse logistiek: rails, dienstregelingen, ambtenarenstempels, alles werkte door terwijl mensen als vee werden afgevoerd. En dan is het wrang dat de Duitsers ze “propaganda” noemden; alsof een laatste groet van een moeder een politiek pamflet is. Over privacy: als nabestaanden bezwaar hebben, prima, maar het alternatief is weer zo’n glad museumverhaal zonder namen, en daar groeit ontkenning juist op.

In mijn tijd bij de KLM kwam je op plekken waar je in musea overal “nooit meer” op de muur ziet staan, maar wat me hier raakt is iets anders: die briefjes zijn eigenlijk de laatste poging om nog één keer controle te hebben over je eigen verhaal, al is het maar een naam en een kus op papier. En laten we ook eerlijk zijn, die omstanders die ze opraapten en tóch verstuurden deden dat niet omdat het lekker veilig voelde, die wisten dondersgoed dat je voor minder al opgepakt kon worden, dus dat waren geen grote verzetshelden maar mensen met een ruggengraat die vandaag de dag bij veel types met een mening op X ver te zoeken is. Dat “privacy”-gezeur snap ik ergens wel, maar als je zelfs dit al gaat afplakken en anonymiseren hou je alleen statistiek over, en precies dáár kunnen leugenaars en wegkijkers weer in gaan wonen.

Wat me hier vooral aan grijpt is hoe “klein” zo’n briefje is en hoe groot de logistiek eromheen was: als je 107.000 mensen deporteert en ~75% wordt vermoord, dan is elk snippertje tekst letterlijk tegengewicht tegen dat kille systeem van cijfers en formulieren. En dat privacy-argument: je kunt namen afschermen als families dat willen, maar als je alles anonimiseert hou je een soort neutraal verhaal over waar ontkenners juist lekker op teren, toch? Overigens: die briefjes zijn óók bewijs van hoe bewust mensen waren van wat er ging gebeuren, dus dat latere “niemand wist iets” wordt er niet sterker van.