Ze overleefde de Sovjetrepressie, maar het Rusland van Poetin dreef de mensenrechtenactivist tot een wanhoopsdaad

Wat mij opvalt: ze heeft de Sovjetbak overleefd en dan breekt Poetin haar alsnog, dat is toch een beschamende prestatie van zo’n “sterk Rusland”. En die brief met “herinnering en verantwoording” raakt precies de kern; wij doen hier druk met sanctielijstjes, maar ondertussen zitten die politieke gevangenen gewoon weg te rotten en gaat de wereld weer over tot de orde van de dag. Taalkundig trouwens: “wanhoopsdaad” klinkt bijna netjes, maar dit is gewoon iemand die geen andere uitweg meer zag—en dát is het echte horrorverhaal.

Triest verhaal, maar ook weer zo voorspelbaar: wij in het westen blijven doen alsof “gerichte sancties” een soort afstandsbediening zijn, terwijl Poetin dat intern juist verkoopt als bewijs dat het land belegerd wordt en dus nóg harder moet knuppelen. In mijn tijd bij de KLM kwam je in Moskou en voelde je al dat die staat altijd boven de mens stond, dat is nooit echt weggeweest, alleen even met een ander jasje in de jaren 90. En ondertussen zitten wij hier met kaarsjes en mooie woorden, maar als het erop aankomt blijven we gewoon gas, grondstoffen en ‘zaken doen’ belangrijk vinden, en die activisten betalen de rekening.

Die “wet op buitenlandse agenten” is sociologisch echt een meesterzetje: je maakt van solidariteit en financiering meteen iets verdachts, en hoppa, elke NGO wordt in het hoofd van het publiek een spionnenclub. Enerzijds gaat het om harde repressie (cel, marteling, censuur), anderzijds om iets subtielers: het kapotmaken van vertrouwen tussen mensen, zodat niemand nog naast je durft te staan, zelfs je buren niet. En dan die wanhoopsdaad… dat is ook een signaal naar óns: als zelfs iemand die Stalin-tijd heeft overleefd zegt “het kan niet meer”, dan moeten we misschien stoppen met doen alsof dit alleen een buitenlandse kwestie is en niet ook een test van hoe goedkoop mensenrechten uiteindelijk blijken. Memorial blijft documenteren, maar zonder publiek en druk is documenteren soms gewoon archiveren voor later, en dat is toch een deprimerende gedachte.

Heftig, maar ik struikel wel over hoe dit stuk het als feit neerzet: “wanhoopsdaad” maar nergens staat wát er is gebeurd (zelfdoding? hongerstaking? ongeluk?) en wie dat bevestigt behalve “familie en Memorial”. En die namen Alexei Neljubin + “eerste onafhankelijke initiatiefgroep” zeggen mij eerlijk gezegd niks—bestaat daar een bronlijst/archiefstuk van, of is dit een necrologie met wat aangeklede details? Memorial is belangrijk werk, maar juist daarom: wie checkt dit, en waarom zo’n grote kop zonder harde verifieerbare info?