Waarom kiezen kiezers wat ze kiezen?

Feit is: veel kiezers stemmen niet op een partijprogramma maar op een gevoel van veiligheid en erkenning, en dat kantelt meteen als boodschappen, woning of zorg “ineens” duurder of onbereikbaar wordt. In de spreekkamer zie je hetzelfde mechanisme: als mensen stress hebben, slaaptekort, mantelzorgdruk, dan wordt nuance een luxe en wil je gewoon iemand die zegt ik fix het. En dat eindeloze strategisch gedoe in Den Haag helpt ook niet, dan haken mensen af of gaan ze juist proteststemmen, puur om het systeem een schop te geven.

Alsof het alleen “gevoel” en algoritmes zijn: veel kiezers hebben gewoon geen idee wat een kabinet wél en níet kan, dus elke verkiezing wordt een soort verlanglijstje met 1 vinkje. Even rekenen: als je partij A straft omdat de huur stijgt maar dat komt vooral door gemeenten, markt en 10 jaar beleid van meerdere clubs, dan stem je eigenlijk op een emotie met een slecht kompas. En ja, dan switch je elke 2 jaar van “fixer” naar “fixer”, tot je doorhebt dat politiek geen klantenservice is.

Nog een factor die hier mist: mensen stemmen vaak op wie ze vertrouwen als persoon, niet op plannen, en dat vertrouwen komt uit herkenning, taal, en of iemand fouten durft toe te geven. In de praktijk zie je hetzelfde bij zorg: als het systeem ondoorzichtig is en loketten elkaar tegenspreken, gaan mensen voor de arts die ze serieus neemt, zelfs als die niet alles kan fixen. Dat switchen tussen partijen is dan ook vaak gewoon een zoektocht naar iemand die wél normaal lijkt te luisteren, niet per se ideologische wispelturigheid.

Wat ook meespeelt: veel mensen stemmen gewoon op “wie gaat met wie” na de verkiezingen, want je hebt weinig aan een mooie partij als die toch overal buiten valt of alles wegonderhandelt. Aan de andere kant is dat hele coalitiegedoe zó ondoorzichtig dat je het eigenlijk pas achteraf snapt, en dan voelt je stem weer alsof je ‘m kwijt bent.

op het platteland stemt een hoop volk niet omdat het “handig” is, maar uit gewoonte en geweten: je blijft bij een club zolang die je waarden niet verkwanselt, en als ze dat wél doen ben je in één keer klaar ermee. en eerlijk, dat gejojo komt ook omdat den haag steeds meer voelt als een bestuurderslaag die nergens meer voor knielt behalve voor peilingen; waar geen vaste grond is, waait het volk mee.

Wat mij opvalt: niemand noemt de rol van taal en framing in campagnes. Als je vier jaar lang hoort “crisis”, “tsunami”, “onbetaalbaar”, dan ga je ook stemmen alsof het huis nú in brand staat; en dan is zo’n rustig, saai verhaal over uitvoerbaarheid kansloos, hoe verstandig ook. En dat overstappen is vaak gewoon een identiteitsding: mensen zoeken een partij die hun irritatie netjes verwoordt. Taalkundig gezien is “de kiezer” trouwens geen “zij”; je bedoelt “die” of “hij/zij”, maar goed, in Den Haag praten ze ook alsof iedereen één persoon is.

Iedereen heeft het over gevoel/algoritmes, maar onderschat hoe hard “de staat” zelf kiezers opvoedt met onnavolgbare verantwoordelijkheid: toeslagen, stikstof, jeugdzorg, energie, overal 5 loketten en niemand is eindbaas. Dan krijg je dus dat mensen stemmen op de partij die het hardst belooft “opruimen” en na 18 maanden weer weg zijn omdat de uitvoering (Belastingdienst, RVO, gemeenten) het alsnog niet kan leveren. En dat eeuwige “Brussel deed het” helpt ook: politici outsourcen pijn naar de EU en claimen succes nationaal, waarna kiezers logisch denken dat alles een kwestie van politieke wil is, terwijl het vaak gewoon capaciteit + rechtsstaat + proportionaliteit is.

Nou, wat ik mis is dat veel mensen gewoon geen tijd/energie meer hebben om zich erin te verdiepen: na werk, kinderen, gedoe wil je één duidelijk punt en klaar, dus je stemt op wie het simpel kan uitleggen. En als je dan na een jaar nog steeds nergens een afspraak of woning geregeld krijgt, tja dan ga je weer door naar de volgende “die het nu écht gaat doen”, toch?

het probleem is dat kiezers de “politiek” afrekenen op uitvoeringsfalen, maar de uitvoeringsinfrastructuur is in NL gewoon kapotbezuinigd en versnipperd: te weinig mensen bij gemeenten, uitvoeringsorganisaties, inspecties, netbeheerders, noem maar op, dus elk plan eindigt in wachtrijen, bezwaarprocedures en half werk. de oplossing is saai maar hard: partijen moeten weer eerlijk zijn over doorlooptijden, capaciteit en wat het kost om systemen te laten draaien, want zolang je alleen mooie doelen verkoopt zonder menskracht en vergunningen krijg je elke 2 jaar woede en weer een nieuwe “fixer” zonder draagvlak.

wat ik mis: veel mensen stemmen puur op “wie durft op te treden” omdat ze elke dag zien dat regels er wel zijn maar handhaving niet. Als je wijk verloederd, overlastgevers wegkomen en je aangifte verdwijnt in een la, dan is je vertrouwen in het hele systeem gewoon op en pak je de hardste roeper, of je blijft thuis.