Toezicht was jarenlang heilig in Nederland, maar hoelang nog?

Het probleem is dat toezicht jarenlang als gratis risicoverzekering is opgetuigd: elke nieuwe regel kreeg eigen mensen, systemen en rapportages, maar niemand rekende serieus uit wat het extra opleverde. De oplossing is niet overal blind 10 procent schrappen, maar per taak aantonen welk risico ermee wordt afgedekt; anders blijft vooral de bureaucratische infrastructuur overeind en verdwijnt juist de controle op de werkvloer.

Toezicht is geen doel op zich, maar vertrouwen in de overheid ook niet. Wie nu overal gaat snijden, ontdekt misschien pas bij de volgende crisis welke kennis en onafhankelijkheid verdwenen zijn; daarentegen mogen toezichthouders best laten zien welke meldingen, onderzoeken en ingrepen hun extra mensen concreet hebben opgeleverd.

Het vergeten punt is dat toezichthouders vaak zelf belang krijgen bij steeds meer regels en ingewikkelde procedures: meer regelgeving betekent meer werk, meer budget en meer bestaansrecht. Laat ze daarom niet alleen rapporteren hoeveel risico ze afdekken, maar ook hoeveel regels en vergunningen simpeler kunnen; anders blijft de overheid haar eigen papierberg controleren, maar ok.

Bij ons op het land merk je wat er gebeurt als regels elkaar gaan stapelen: meer tijd achter de computer, niet automatisch beter werk. Toezicht zou wat mij betreft vaker naar buiten moeten, naar de bedrijven en instellingen waar het risico zit, en minder naar keurige vinkjes in systemen.

Wat onderbelicht blijft: toezicht is vaak vooral controle achteraf, terwijl de schade dan al bij werknemers, patiënten of klanten ligt. Een gezonde krimp zou dus niet alleen minder fte moeten betekenen, maar ook meer preventie en eenvoudiger regels; één vroeg gesprek kan soms meer opleveren dan twintig ingevulde rapportages.

We praten vaak over toezicht alsof het een neutrale technische functie is, maar het is ook macht: wie bepaalt wat bedrijven, zorginstellingen of burgers moeten aantonen? Bij groei krijgen toezichthouders vanzelf meer invloed, terwijl parlement en publiek vaak pas achteraf zien welke normen er zijn ontstaan. Krimp moet daarom niet alleen over risico’s en efficiëntie gaan, maar ook over democratische controle; anders vervangen we stilletjes de ene blinde vlek door de andere.

Het rare is dat toezicht vaak groeit op afstand van de mensen die ermee moeten werken: dashboards, audits en rapportages worden dan het bewijs dat er toezicht ís. Misschien moet je niet alleen fte schrappen, maar ook de meetdrang; één inspecteur die een probleem echt begrijpt is meer waard dan vijf systemen die keurig “groen” aangeven.

Misschien wordt vergeten dat toezichthouders ook veel werk doen voor elkaar: overleg, Europese rapportages en gezamenlijke standaarden. Daar kun je niet zomaar in snijden zonder dat bedrijven daarna met verschillende eisen te maken krijgen, maar het kan wel een stuk eenvoudiger allemaal.

Joa, bij toezicht vergeet men vaak de rekening aan de andere kant: kleine ondernemers zijn halve dagen kwijt aan formulieren, controles en steeds wisselende eisen. Grote organisaties huren er een compliance-afdeling voor in, de bakker op de hoek doet het ’s avonds zelf; maak regels dus ook naar omvang en risico, sjön.

Een onderschat probleem is dat toezicht niet alleen duurder wordt door meer mensen, maar ook door steeds zwaardere juridische eisen. Inspecteurs besteden daardoor tijd aan dossiers die vooral moeten bewijzen dat elke stap procedureel klopt, uit angst voor bezwaar of een rechtszaak. Dat maakt krimp lastig: je kunt capaciteit schrappen, maar de verantwoordingslast blijft gewoon staan. Misschien moet de politiek dus niet alleen vragen welke toezichthouder kleiner kan, maar ook welke regels haar werk onnodig juridiseren?

Het vreemde is dat toezicht vaak groeit nádat er iets misging, maar vervolgens blijft bestaan alsof het volgende incident daarmee is uitgesloten. Zo krijg je een overheid die vooral controleert op het risico van gisteren, terwijl nieuwe risico’s zich ondertussen elders ophopen. Krimp kan dus best, maar dan moet iemand ook durven zeggen welke ramp we voortaan accepteren — en daar wordt het politiek ineens stil van.