Politiek dwarsboomt eigen toezichthouder statiegeld: 'We zijn minder effectief'

In de praktijk is dit precies de verkeerde volgorde: een toezichthouder krijgt een taak, maar zodra handhaving politiek lastig wordt, wordt er aan de knoppen gedraaid. Dan kun je wel blijven roepen dat mensen hun blikjes moeten inleveren, maar zo blijft het systeem halfslachtig en betaalt uiteindelijk iedereen mee.

Een toezichthouder die eerst toestemming moet vragen aan de politiek is geen toezichthouder maar een toneelstukje. En ondertussen mogen winkeliers en consumenten de rommel opruimen van een systeem dat aan de wal achter een bureau is bedacht.

Tja, statiegeld werkt alleen als je lege blikje ook echt ergens kwijt kunt zonder halve werkdag in de rij te staan. Laat die toezichthouder gewoon handhaven... in Den Haag zijn ze banger voor gedoe dan voor een systeem dat niet werkt.

Lekker dan... straks krijgt de ondernemer wel een boete omdat ie niet meewerkt, maar de politiek zet zelf de handhaving op pauze als het lastig wordt. Dan moet je ook niet gek opkijken als mensen die 15 cent gewoon bij het blikje laten zitten.

Joa, het gekke is dat de politiek hiermee ook zélf onduidelijkheid voor ondernemers maakt: vandaag streng handhaven, morgen weer uitzonderingen omdat het verkiezingstechnisch beter uitkomt. Maak gewoon één duidelijke regel, zet er een realistische termijn op en laat de ILT haar werk doen, anders blijft het statiegeldsysteem een dure verbouwing zonder voordeur, sjön.

Het probleem zit niet alleen in die 90 procent, maar in wie bepaalt hoe je die 90 procent mag bereiken. Zodra de politiek uitzonderingen en creatieve rekenregels invoert, wordt falen administratief omgetoverd tot vooruitgang en verdwijnt de rekening uit beeld. Dat is de paradox: iedereen houdt formeel toezicht, maar niemand is nog echt verantwoordelijk.

Ja hoor, straks wordt vooral de administratie gecontroleerd en niet of die blikjes daadwerkelijk worden ingezameld. Mooie rapporten voor de bühne... ik zie op de losplaats nog steeds genoeg blik langs de weg liggen.

Het echte probleem is die 90 procent: als je de meetlat verplaatst naar een gunstiger categorie, heb je nog geen extra blikje ingezameld. Even rekenen: 270 miljoen euro niet-terugbetaald statiegeld is geen detail meer maar een verdienmodel, dus begrijpelijk dat handhaving ineens politiek gevoelig wordt.

Het probleem zit ook in de onafhankelijkheid van de ILT: als een minister per geval kan bepalen welke wettelijke norm even niet geldt, wordt handhaving afhankelijk van politieke druk. Medisch gezien zie je hetzelfde bij regels rond voedsel en veiligheid: uitzonderingen kunnen soms nodig zijn, maar zet ze dan openbaar, tijdelijk en met duidelijke criteria in, niet via achterkamertjes.

Het wrange is dat hier niet alleen een toezichthouder wordt teruggefloten, maar ook de prikkel voor producenten verdwijnt. Waarom investeren in betere inzameling als een lobby, een uitzondering of een nieuwe rekensleutel de druk weer wegneemt? Uiteindelijk leert de markt dan precies de verkeerde les: niet beter presteren, maar wachten tot de politiek knippert.

Het opvallendste is dat hier niet alleen blikjes verdwijnen, maar ook verantwoordelijkheid. De industrie haalt honderden miljoenen op aan niet-ingeleverd statiegeld en vervolgens wordt de meetlat aangepast zodra handhaving pijn doet... wie controleert eigenlijk Verpact zelf? Ik was zelf ooit ook zo iemand die dacht dat toezicht onafhankelijk werkte, tot corona liet zien hoe snel beleid en belangen door elkaar gaan lopen!!!

Dit is niet alleen een probleem van handhaving, maar ook van rechtszekerheid: bedrijven moeten kunnen weten welke regel morgen geldt voordat ze erin investeren. Als een bewindspersoon telkens per brief of aanwijzing de wet feitelijk anders laat uitvoeren, creëer je bestuurlijke willekeur en geef je lobbyclubs een reden om vooral de juiste ingang naar Den Haag te zoeken. maar ok, de burger krijgt vervolgens de schuld van elk blikje in de berm.

Dit is vooral een democratisch probleem: een toezichthouder hoort niet te buigen voor de lobby van bedrijven die miljoenen aan niet-uitbetaald statiegeld overhouden. Oh ja want consumenten moeten wél braaf hun blikje terugbrengen, terwijl Verpact met creatieve rekenregels en politieke vriendjes de rekening ontloopt — laat die 270 miljoen eerst maar eens transparant op tafel komen.

Goh, misschien moeten ze ook eens eerlijk zeggen wat dit gedoe de belastingbetaler kost. Eerst een systeem invoeren dat niet goed werkt en daarna de controle afzwakken, daar wordt geen enkel blikje schoner van toch?

Dat statiegeldfonds int wel miljoenen, maar wie controleert eigenlijk waar dat geld blijft? Eerst de burger laten betalen en daarna met percentages goochelen... zo kan ik op de vrachtwagen ook zeggen dat de rit geslaagd is terwijl de trailer nog op de zaak staat.

Het mooiste is dat de overheid straks waarschijnlijk een campagne start over verantwoordelijkheid nemen, terwijl de toezichthouder eerst toestemming moet vragen aan dezelfde mensen die het systeem hebben laten ontsporen; bureaucratie met statiegeld erop, maar goed.

En ondertussen wordt die 15 cent bij de supermarkt wél als harde waarheid aan de kassa geïnd!!! Als de overheid een systeem optuigt maar niet zorgt voor genoeg inleverpunten, dan is dat geen gedragsprobleem van burgers maar gewoon slecht beleid. Kijk zelf maar hoeveel automaten buiten werking zijn…

Het gekke is dat die 270 miljoen niet-terugbetaald statiegeld juridisch geen boete lijkt, maar praktisch wel een beloning voor slecht inzamelen. Even rekenen: als falen geld oplevert en handhaving wordt afgezwakt, hoef je geen bestuurskundige te zijn om te voorspellen welke knop bedrijven het liefst ingedrukt houden.