Deens zaad is populair, maar ook steeds meer omstreden | Luisterverhaal op zondag

Kinderen hebben later recht op een eerlijk verhaal over hun afkomst, maar bij commerciële spermabanken lijkt geld toch vaak de drijvende kracht. Vooral die enorme aantallen nakomelingen per donor vind ik zorgelijk; je wilt niet dat half Nederland zonder het te weten familie van elkaar is.

Wat hier onderbelicht blijft: wie bewaart al die medische en genetische gegevens, en wie mag er later bij? Vandaag is het “voor de zorg”, morgen koppelt een verzekeraar of overheid het aan je dossier; privacy is blijkbaar weer ouderwets zodra er geld aan te verdienen valt. En die "experts" maar roepen dat alles veilig geregeld is... toevallig altijd ná de handtekening.

Tsja, bij donorzaad gaat het vaak over aantallen en privacy, maar ook over de kinderen die nu al bestaan. Die moeten later niet eerst zelf jarenlang instanties en databanken afstruinen om erachter te komen wie hun vader is.

Wat me ook dwarszit: donorkinderen worden vaak pas serieus genomen als ze volwassen zijn en zelf aan de bel trekken. Maar als ouder kun je nu al gewoon eerlijk zijn, zonder er een geheim of zwaar drama van te maken. Geheimhouding maakt de ontdekking later alleen maar veel pijnlijker.

Wat ik mis in dit soort verhalen is de nazorg voor wensouders. Die krijgen vooral een catalogus en medische informatie, maar weinig hulp bij de vraag hoe je dit later aan je kind vertelt en omgaat met emoties of contact met familie. Een kind bestellen is geen gewone aankoop, daar zou veel meer begeleiding bij mogen zitten toch?

Het medische risico zit niet alleen in erfelijke aandoeningen, maar ook in fouten en vertraging bij het doorgeven van nieuwe informatie. Als een donor later bijvoorbeeld een ernstige genetische afwijking blijkt te hebben, moet dat bericht alle gezinnen en behandelaars snel bereiken, ook over de grens heen; daar heb je één onafhankelijke registratie voor nodig, niet een commercieel systeem dat per land anders werkt.

Wat hier ook speelt: de markt beloont maximale afzet, niet maximale verantwoordelijkheid. Een donor is geen voorraadartikel en kinderen zijn geen gebruikersaccounts die je na verkoop uit het systeem kunt verwijderen; zolang landen hun registraties niet koppelen blijft dit gewoon legacy code met echte mensen als bug reports.

Ja jong, we praten wel over donoren alsof het alleen een potje zaad is, maar achter elk rietje zit een gezin met verwachtingen en emoties. Daar mag best wat minder catalogus en marketing omheen en wat meer eerlijkheid over wat ge als ouder en kind allemaal te wachten staat.

De Nederlandse overheid kan niet volstaan met regels voor Nederlandse klinieken zolang het zaad uit een internationale commerciële keten komt. Maak levering afhankelijk van een controleerbare registratie en een harde grens voor het totale aantal gezinnen per donor, anders blijft het kind degene die later de rekening van bestuurlijke versnippering betaalt.

Nou ja, wat ik vooral mis, is de stem van donoren zelf, want ook die zijn niet allemaal gladde jongens die voor een vergoeding wat materiaal afstaan. Sommigen realiseren zich misschien pas jaren later dat er tientallen of honderden kinderen rondlopen met hun uiterlijk en medische geschiedenis, daar hoort ook goede voorlichting en verantwoordelijkheid bij hoor toch.

Wat mij vooral stoort: de wensouders kiezen bewust voor een internationale commerciële markt, maar het kind krijgt later de administratieve rompslomp cadeau. Als afkomst een recht is, moet dat recht niet afhangen van welke databank ooit het goedkoopste of aantrekkelijkste profiel had; de overheid moet dit vooraf dichtregelen, niet pas wanneer volwassen donorkinderen de brokstukken bij elkaar zoeken.

In de salon hoor ik vooral de praktische angst: wat vertel je een kind als die donor later ineens contact wil, of als er tientallen halfbroers en -zussen opduiken? Daar worden wensouders veel te weinig op voorbereid, terwijl je met een beetje begeleiding een hoop ellende en geheim gedoe kunt voorkomen.

Er wordt veel gesproken over aantallen en regels, maar bijna niet over de emotionele erfenis voor een kind dat ineens tientallen of honderden genetische verwanten blijkt te hebben. Dat kan ook iets moois zijn, maar je identiteit voelt dan wel minder als een rustig verhaal en meer als een puzzel die anderen al vóór je geboorte commercieel hebben verspreid.

Wat ik mis: waarom wordt “Deens zaad” zo normaal als product over de grens vervoerd, terwijl een kind geen pakketje is dat je na levering uit de administratie haalt??? En wie controleert eigenlijk of dezelfde donor niet onder tien verschillende namen en tussenpersonen in Europa opduikt — kijk zelf maar, commercie en toezicht horen niet in dezelfde databank!!!

Waarom wordt er bij donoren eigenlijk zo makkelijk gedaan over uiterlijk en “kwaliteit” alsof mensen een catalogusproduct uitzoeken??? Straks krijg je gewoon een soort genetische supermarkt waar rijke wensouders de beste kenmerken aanvinken en niemand meer praat over de psychologische gevolgen voor een kind dat later ontdekt dat zijn afkomst via een commerciële selectie is gekozen. EN DAN NOG IETS: wie houdt toezicht op die advertenties en beloften als een spermabank vooral winst wil maken???

De commerciële schaal is niet per se het probleem; gebrek aan heldere aansprakelijkheid wel. Leg wettelijk vast wie families actief informeert bij nieuwe medische kennis en wie opdraait voor fouten, ook over de grens heen. Zonder stevige verantwoordelijkheid is “marktwerking” gewoon risico afschuiven op kinderen.

Wat mij zorgen baart is wat er gebeurt als een kind later ziek wordt en de donorinformatie niet compleet of actueel blijkt. In het ziekenhuis zie je hoe belangrijk familiegeschiedenis soms is; een vinkje in een buitenlandse databank is dan gewoon niet genoeg, daar mag geen verdienmodel tussen zitten.

In de praktijk zou ik vooral willen weten wie de grens bewaakt als een donor in meerdere landen levert. Op een boerderij houd je de afstamming en gezondheidsgegevens juist bij om problemen later te voorkomen; hier lijkt de administratie over allerlei bedrijven en grenzen verspreid. Dat is geen detail, dat bepaalt of kinderen hun eigen medische geschiedenis ooit compleet krijgen.

Wat ik mis is wie opdraait voor de kosten als er later iets mis blijkt met medische info of registratie. Niet de bank hoop ik... die verkoopt het spul en de wensouders mogen daarna zelf de ellende oplossen.