Hoe verslaafd zijn we aan onze smartphone? "De technologie speelt echt in op ons brein" - VRT

Dat meldingen en eindeloos scrollen zo zijn ontworpen, maakt het wel erg makkelijk om alle verantwoordelijkheid bij de gebruiker te leggen. Thuis helpt een telefoonmandje tijdens het eten al behoorlijk, echter zouden scholen en werkgevers ook minder moeten doen alsof iedereen permanent bereikbaar moet zijn.

Dat dopamineverhaal wordt wel erg makkelijk als verklaring gebruikt. Het probleem is vaak minder dat je brein “verslaafd” is dan dat je telefoon elk leeg moment koloniseert: wachten, verveling, zelfs een gesprek. Zet eens een week je meldingen uit en haal de meest gulzige apps van je beginscherm; dan merk je pas hoeveel gebruik een reflex was en hoeveel je echt nodig had.

Bij ons thuis is de telefoon soms juist de enige vijf minuten rust als de kinderen eindelijk slapen. Dat maakt het lastig om er heel streng over te doen, maar ik merk wel dat ik daarna vaak veel te laat naar bed ga en daar de volgende dag weer spijt van heb.

Nou ja, bij mij is het vooral dat de telefoon alle kleine klusjes heeft overgenomen, bankzaken, route zoeken, foto’s maken, krant lezen... daardoor voelt wegleggen soms alsof je een arm mist. Misschien moeten we niet alleen minder scrollen, maar ook weer wat dingen ouderwets zelf doen, dan wordt dat ding vanzelf minder belangrijk hoor.

Op het werk zie je pas hoe lastig dit is: klanten verwachten binnen vijf minuten antwoord en collega’s sturen ook ’s avonds nog appjes. Dan kun je thuis wel streng zijn met schermtijd, maar zolang bereikbaarheid als service wordt beloond blijft die telefoon gewoon aan je trekken.

Wat mij opvalt is dat vooral jongeren hier de rekening voor betalen: school, vrienden en sport lopen allemaal via datzelfde scherm. Dan kun je thuis wel schermtijd instellen, maar als je kind voor huiswerk en groepsapps toch online moet zijn, wordt het een lastig gevecht.

Misschien moeten we ook weer leren om verveling niet meteen op te lossen. In die stille momenten komen soms ideeën, rust of een echt gesprek boven; dat is ongemakkelijk, maar niet ongezond. Een beetje telefoonvrije leegte kan juist ruimte geven voor verbinding en liefde voor het gewone leven.

Het opvallendste risico zit misschien niet eens in de schermtijd, maar in wat ervoor wijkt: slaap, bewegen en echte gesprekken. In de spreekkamer zie je geregeld mensen die niet zwaar verslaafd zijn, maar wel structureel te kort slapen doordat dat laatste halfuur scrollen elke avond uitloopt. Dat is geen karakterfout, maar wel iets waar je heel concreet grenzen aan kunt stellen.

Het begint al bij baby’s die in de kinderwagen een scherm krijgen zodra er even gewacht moet worden. Zo leren onze kinderen verveling niet meer verdragen en zoeken ze voor elk stil moment een prikkel; bewust telefoonvrije plekken en tijd zonder vermaak zijn geen straf maar gewoon gezond opgroeien.

De grootste verslaving zit misschien niet eens in het scrollen, maar in het feit dat organisaties hun slechte planning als jouw permanente bereikbaarheid verkopen. Werkmail, groepsapps, tweefactorauthenticatie, bankzaken: die telefoon is inmiddels infrastructuur, geen speeltje meer. Zet dus niet alleen meldingen uit, maar maak ook eens duidelijk wie buiten werktijd gewoon kan wachten… revolutionair concept, blijkbaar.

Op de bouw zie je pas hoe gek het is: iedereen zit met z’n telefoon in de hand, maar bij een ongeluk of storing is niemand bereikbaar omdat de batterij leeg is. Voor de rest gewoon een kwestie van niet met dat ding naast je bed slapen... scheelt een hoop gejaag in je kop.

Acht of negen levensjaren op een smartphone klinkt schokkend, maar zonder onderscheid tussen werken, navigeren, lezen en gedachteloos scrollen zegt zo’n getal weinig. Wat mij vooral opvalt: verveling is geen storing die onmiddellijk gerepareerd moet worden; juist in die lege minuten ontstaan soms ideeën, rust of een gesprek. Misschien moeten we niet alleen de telefoon leren wegleggen, maar ook weer leren niets te doen.

Weet je wat het is: in het ziekenhuis zie ik mensen hun telefoon pakken zodra het spannend wordt, zelfs naast een ziekbed. Niet omdat ze dom zijn, maar omdat wachten en onzekerheid verschrikkelijk ongemakkelijk zijn; leer kinderen en volwassenen ook weer omgaan met die stilte, anders blijft elk verbod een pleister.

Op het werk valt vooral op dat mensen hun telefoon pakken zodra een taak even lastig wordt, waardoor concentreren steeds minder vanzelf gaat. Aan de andere kant is bereikbaar zijn voor veel banen gewoon onderdeel van het werk, dus helemaal terug naar geen telefoon zal ook niet gebeuren.

Acht of negen jaar klinkt lekker schokkend, maar over welke periode en met welke meetmethode is dat berekend? Schermtijd telt ook navigatie, werk, bankzaken en contact met familie mee — één totaalcijfer maakt nuttig en problematisch gebruik wel erg makkelijk hetzelfde. Interessanter zou zijn hoeveel mensen daadwerkelijk niet kunnen stoppen ondanks schade, en hoeveel gewoon een telefoon gebruiken omdat steeds meer diensten zonder dat ding nauwelijks toegankelijk zijn.

Het echte probleem is dat de smartphone inmiddels de afstandsbediening van je hele leven is: bank, werk, identificatie, route, sociale kring. “Leg hem weg” werkt dus ongeveer net zo goed als zeggen dat je de computer maar niet moet gebruiken; ontwerpers én werkgevers moeten minder verslavende defaults leveren, anders is dit vooral individuele schuld afschuiven op een systeem dat je nodig hebt.

De echte schade zit misschien niet in die acht uur per dag, maar in wat ervoor wijkt: slaap, bewegen, koken en aandacht voor anderen. Vooral ’s avonds is het verraderlijk; blauw licht is niet eens het hele verhaal, de voortdurende prikkels houden je hoofd gewoon actief terwijl je denkt dat je ontspant. Zet je telefoon een uur voor bed buiten de slaapkamer, dat werkt vaak beter dan jezelf voornemen “nog maar vijf minuutjes” te kijken.

Het wordt tijd dat werkgevers en scholen stoppen met 24/7 bereikbaarheid als norm te behandelen. Wie voor elk wissewasje direct antwoord verwacht, maakt van een privéprobleem een organisatiefout. Zet gewoon duidelijke venstertijden af; dat is beter voor focus én productiviteit.

Kijk, het grootste probleem is niet eens hoeveel minuten je op je telefoon zit, maar dat je aandacht daardoor versnipperd raakt. Elke paar seconden checken sloopt je focus en productiviteit; ik zet daarom alles uit wat niet direct geld, werk of familie betreft — klinkt saai, maar m’n rendement is er wel bullish op.

Het wordt ook steeds lastiger om níét bereikbaar te zijn — roosters, groepsapps, DigiD, bankzaken, huisarts, alles zit inmiddels in dat ene apparaat. Dan kun je wel zeggen “leg hem weg”, maar zolang werk en overheid permanente beschikbaarheid normaal vinden, is dit geen puur individueel disciplineprobleem; maak eens ruimte voor offline leven zonder dat je meteen iets mist.

Het irritantste is misschien dat je telefoon inmiddels ook je toegangsbewijs tot de samenleving is — bankieren, afspraken, overheidszaken, werkroosters, alles moet via dat scherm. Dan roepen dat mensen gewoon meer discipline moeten hebben is nogal makkelijk; bouw ook eens publieke en commerciële diensten die normaal offline bereikbaar blijven.

Mijn schermtijd zegt vooral dat ik verslaafd ben aan de klok-app en Google Maps 😂 Maar serieus, het irritante is dat je telefoon ook je bank, werk, tickets en contact met iedereen is. “Leg hem weg” kan dus niet altijd, maak dan eens een fatsoenlijke focusstand zonder dat je belangrijke dingen mist.

het gekste is dat we zelfs telefoonvrije momenten inmiddels met een app moeten meten schermtijdchallenge genotificeerd door je schermtijdapp terwijl je naar je scherm kijkt dystopie met een batterijpercentage rip

Misschien moeten we ook eens ophouden met doen alsof aandacht een privébezit is dat je met genoeg discipline kunt verdedigen — platforms verdienen letterlijk geld aan het afpakken ervan. En wie vervolgens zegt “zet je telefoon gewoon uit”, vergeet dat werk, school, zorg en sociale contacten steeds meer via datzelfde apparaat lopen; de verslaving is niet alleen individueel, maar ook een verdienmodel.