Privacy First: Voortdurende monitoring banken leidt tot financiële surveillancestaat

Fraude bestrijden is prima, maar als elke normale betaling vooraf door een algoritme als verdacht mag worden aangemerkt ben je geen klant meer, maar een dossier. En wie controleert straks de controleurs als een bank je rekening blokkeert en jij mag bewijzen dat je gewoon je eigen geld gebruikt?

Het lastige zit niet alleen in het verzamelen van gegevens, maar vooral in de rechtsgang daarna. Een bank kan uit voorzorg ingrijpen, terwijl de klant vaak niet eens hoort welk signaal de aanleiding was; bezwaar maken tegen een geheim algoritme is dan nogal een theoretische exercitie. Dat AMLA ook termijnen, menselijke beoordeling en herstel van fouten concreet regelt lijkt me minstens zo belangrijk als de opsporingskant.

Het grootste risico is dat banken straks uit angst voor een boete iedereen met een afwijkend patroon gaan weren. Een schipper met veel brandstof- en havengeld op vreemde tijden ziet er voor een spreadsheet al snel verdacht uit, terwijl dat op het water gewoon dinsdag is.

Het probleem is niet alleen dat banken meer zien, maar dat ze straks ook meer moeten verklaren zonder precies te mogen vertellen waarom. Dan krijg je de perfecte bureaucratische fuik: rekening geblokkeerd, reden geheim, beroep ingewikkeld. Even rekenen: als één fout-positief dossier duizenden euro’s schade en weken gedoe oplevert, is “veiligheid” voor de klant vooral een onbetaalde administratieve baan.

Wat mij opvalt: we praten steeds over banken alsof zij opsporingsdiensten zijn, terwijl ze daar niet voor zijn opgeleid en ook geen onafhankelijke rechter zijn. Bovendien schuift de verantwoordelijkheid zo ongemerkt van overheid naar private bedrijven: de staat maakt de regels, de bank krijgt de boete en de klant mag uitleggen waarom zijn eigen betaalgedrag niet in een model past. Dat is geen gezonde rechtsbescherming, hoe Europees de richtlijn ook klinkt.

Bij een blokkade merk je pas hoe afhankelijk je bent van één bank: salaris, huur en boodschappen lopen allemaal via dezelfde rekening. Er zou daarom altijd een noodprocedure moeten zijn waarmee je tenminste je vaste lasten en dagelijks eten kunt blijven betalen zolang er nog geen hard bewijs ligt.

Het wordt vaak gebracht alsof banken met één slimme AI kunnen zien wie crimineel is, maar in werkelijkheid gaat het vooral om risicosignalen en veel fout-positieven. Het fundamentele probleem is dat banken wél moeten melden, maar de klant vaak niet mogen vertellen wat precies de verdenking is; daardoor kun je nauwelijks controleren of een fout door een verkeerd adres, ongebruikelijke betaling of familierelatie komt. Transparantie over de criteria kan opsporing natuurlijk bemoeilijken, maar zonder onafhankelijke toetsing en meetbare foutpercentages vraag je burgers feitelijk om blind vertrouwen.

Wie bepaalt straks wat een afwijkend patroon is? Een ambtenaar achter een scherm die nog nooit garnalen heeft gelost zeker. Mijn geld is geen staatsbezit.