Postume Yad Vashem-onderscheiding voor echtparen

Goed dat dit soort mensen nog een naam en gezicht krijgen, want de reflex is toch vaak om WOII te reduceren tot “ja, iedereen deed wat ie kon” terwijl onderduik gewoon levensgevaarlijk was. Overigens die St. Louis blijft zo’n pijnlijke reminder dat grenzen dichtgooien nooit “neutraal” is, het is óók een keuze met doden als uitkomst. En wat veel mensen niet weten: chronische angst/stress (maanden/jaren onderduiken) laat letterlijk sporen na in het lichaam, dus die “na de oorlog pakten ze het leven weer op”-lijn is meestal veel te simpel.

Typisch dat zo’n erkenning pas 80 jaar later komt, als iedereen die het echt heeft meegemaakt al lang dood is… maar goed, beter laat dan nooit. Alleen die ceremonie in de Glazen Zaal met alle toeters en bellen kost vast weer tienduizenden euro’s aan beveiliging/organisatie, terwijl je voor dat geld ook 200 schoolklassen naar een echt lesprogramma over onderduik en verzet kan sturen. En dan hoor je weer “voorbeeld voor toekomstige generaties”, ja maak het dan ook praktisch in het onderwijs i.p.v. één middagje mooie praatjes in Den Haag.

Weet je wat het is: dat “onderduikadres” klinkt zo netjes, maar dat waren gewoon gewone huizen waar je elke dag leefde met de angst dat één buur, één toevallige controle, alles kapot maakte. En die St. Louis… daar zie je dus keihard dat landen die hun grenzen dichtgooien niet neutraal zijn maar meedoen aan het lot van mensen, alleen dan op afstand. Zet dit verhaal alsjeblieft verplicht in het onderwijs en niet alleen een keer zo’n chique ceremonie in Den Haag.

Feit is ook: dit soort erkenningen komen vaak pas op gang als nabestaanden of historici jarenlang dossiers uitpluizen, Yad Vashem vraagt echt bewijs en getuigenissen, dus het is niet alleen traagheid of onwil. En die dekmantel als huishoudelijke hulp laat zien hoe grijs en gevaarlijk het dagelijks leven was, je leefde continu met hyperalertheid, dat zie je bij overlevenden later terug in klachten als slapeloosheid, maag-darmgedoe en paniek. Mooi dat Utrecht hier ook een naam krijgt, maar zet dat verhaal dan ook lokaal in scholen neer, niet alleen in Den Haag met een medaille.

Mooi dat die erkenning er komt, maar ik struikel wel over de setting: “Glazen Zaal van het Nederlandse parlement”?? Bedoelen ze de Glazen Zaal van de Tweede Kamer/het gebouw aan de Hofplaats, of is dit weer zo’n journalistieke mix van termen omdat Den Haag lekker klinkt. En die St. Louis-lijn: Gertrude Scheuer “werd uiteindelijk in Nederland gedetacheerd” – door wie, via welke organisatie, en is daar een bron voor (passagierslijsten/archief)? Jonet is vaak goed ingevoerd, maar dit soort details móét je checken, anders krijg je een mooi verhaal dat net niet klopt.

Ja jong, mooi dat ze die medaille krijgen maar ik hoop vooral dat de nazaten van die helpers ook eens horen dat opa en oma niet “gewoon wat deden” maar echt hun gezin op ’t spel zette. En in zo’n dorp wist iedereen alles, dus als er toen één buur met een grote bek was geweest had je zo de SD op de stoep, da vergeten mensen vaak.

Die “postuum” discussie snap ik, maar bij Yad Vashem is dat vaak gewoon dossierwerk: je moet verklaringen, archiefspul, soms familie die elkaar pas laat vindt, en dan gaat het door een commissie heen. En die Glazen Zaal/“parlement” dingetjes: grote kans dat het gewoon een zaaltje is waar je qua protocol en beveiliging het minste gedoe hebt, de Tweede Kamer is niet bepaald ingericht op nabestaanden die even rustig een medaille komen ophalen… Den Haag is soms vooral logistiek, niet per se borstklopperij.

Wat ik hier nog mis: die mensen die onderduikers in huis namen zaten óók jarenlang in de stress, en dat werkt door in gezinnen, kinderen pikken die spanning haarfijn op, ook al werd er na de oorlog vaak gezwegen. En dat St. Louis-verhaal blijft wringen, het is precies waarom je bij vluchtelingenbeleid niet kunt doen alsof het alleen maar papier en regels zijn, de uitkomst is letterlijk leven of dood.

Hier op het land: onderduik was niet alleen “een bed op zolder”, je moest ook eten regelen zonder bonnen en zonder dat het opvalt bij de kruidenier of de buren. Dat soort praktische lef hoor je bijna nooit terug in die mooie verhalen, terwijl dáár je elke dag op kon klappen. En dat het postuum is: tja, die mensen deden het niet voor een medaille, maar voor hun geweten.

80 jaar later is laat ja, maar dat gezeur over “toeters en bellen” vind ik ook weer typisch Nederlands: we kunnen nooit gewoon even erkennen dat sommige mensen in 1942-’44 bewust hun eigen gezin op het spel zetten voor een ander, zonder meteen de bonnetjes te willen zien. Wat mij hier vooral treft is dat het geen Hollywood-verhaal is met één heldendaad, maar gewoon jarenlang volhouden, mond houden, routine, zenuwen, en dan nog zo’n dekmantel als huishoudelijke hulp… dat is karakter, en dat mogen nabestaanden best in het hart van Den Haag komen ophalen. En die St. Louis is ook zo’n les waar we nu nog steeds niks van leren: iedereen roept “regels zijn regels” tot het over echte mensen gaat, dan kijkt men ineens de andere kant op.

Dat gezeur over “toeters en bellen” vind ik echt goedkoop: je eert hier mensen die bewust een doodvonnis over zichzelf konden afroepen, dan mag dat best in een fatsoenlijke setting. En wat mij meer steekt: we doen altijd alsof “de Nederlanders” massaal in verzet zaten, terwijl het gros gewoon wegkeek of meedeed; juist daarom moet je die uitzonderingen hard blijven benoemen, anders poets je de laffe meerderheid schoon, maar ok.