Gedragskundige over gewelddadige schoolcultuur: ‘Volwassenen doen niks, het is het moreel niemandsland’

Grenzen stellen is nodig, maar alleen achteraf straffen werkt niet. Als huisarts zie ik ook hoe schaamte, groepsdruk en angst ervoor zorgen dat jongeren lang niks vertellen; maak melden dus veilig en zorg dat school, ouders en politie daarna zichtbaar en consequent handelen. En deel die filmpjes vooral niet verder, ook niet om zogenaamd bewijs te bewaren.

Dat “moreel niemandsland” ontstaat niet alleen doordat ouders of leraren wegkijken, maar ook doordat platforms geweld belonen met views en status. Zolang een vechtfilmpje meer aandacht krijgt dan degene die ingrijpt, blijft het ecosysteem rond zo’n groep ziek; scholen zouden dus ook met TikTok en Instagram keiharde afspraken moeten afdwingen, niet alleen een gesprek met de klas voeren.

En ondertussen krijgen die kinderen die wél iets zeggen vaak zelf gedoe, worden ze uitgemaakt voor snitch of moeten ze ineens van school wisselen. Dan is het niet gek dat iedereen z’n mond houdt toch? Volwassenen roepen om meldingen, maar bescherm die melder dan ook echt, hoe dan??

Wat vaak vergeten wordt: leraren zijn geen beveiligers of hulpverleners, maar ze krijgen wel steeds meer van alles op hun bord. Met dertig leerlingen, volle klassen en te weinig ondersteuning wordt “grenzen stellen” al snel een mooie kreet op papier. Geef scholen vaste mensen en tijd om dit dagelijks op te volgen, anders blijft het dweilen met de kraan open.

Dat “moreel niemandsland” klinkt mooi, maar het wordt pas serieus als volwassenen ook verantwoordelijkheid nemen voor wat ze al wéten. Een school die signalen negeert, ouders die zeggen dat hun kind “zoiets nooit zou doen” en instanties die pas bewegen na het zoveelste filmpje houden dit zelf in stand; maar ok, na elk incident geschokt op camera staan is natuurlijk een stuk makkelijker.

In de salon hoor ik van moeders dat ze na zo’n filmpje eerst de telefoon van hun kind gaan controleren, maar ondertussen vergeten te vragen: wie was erbij en waarom deed je niks? Daar begint het gesprek pas, want meelachen en filmen is óók gedrag, geen neutrale bijzaak.

Geweldsvideo’s zijn niet alleen bewijs van wat er misgaat, ze kunnen bij slachtoffers ook opnieuw trauma oproepen en het gedrag van kijkers beïnvloeden. Bewaar een link of melding voor school of politie, maar stuur het filmpje niet rond; laat daarnaast ook iemand buiten de school meekijken, want een school kan niet tegelijk onderzoeker, hulpverlener en rechter zijn.

Wat mij opvalt: er wordt veel gesproken over de leerlingen die filmen, maar nauwelijks over de beloning die daartegenover staat. Zolang zo’n filmpje status oplevert en verwijderen pas na eindeloos melden gebeurt, is een verbod op schooltelefoons vooral symptoombestrijding; platforms zouden veel sneller moeten ingrijpen én uitleggen waarom beelden toch online blijven staan.

We praten veel over filmpjes delen, maar vergeten soms de kijkers die eromheen staan: dertig telefoons omhoog en niemand die een volwassene belt. Dat is geen moreel niemandsland meer, dat is een publiek met wifi — en blijkbaar zonder geweten.