OpenAI besefte dat gebruik krantenstukken voor AI-training het voortbestaan van nieuwsuitgevers zou bedreigen

Die 83 tot 93 procent minder doorklikken is geen natuurwet maar een meetresultaat van Microsoft, met alle belangen van dien. Dat uitgevers irritante advertenties en trackers hebben klopt, maar dat maakt het massaal kopiëren van hun werk en daarna de bron wegdrukken nog geen eerlijk ecosysteem; zonder onafhankelijke journalistiek voert AI straks vooral andermans content op.

Precies dit zie ik al bij mijn favoriete lokale krant: steeds meer mensen vragen eerst een chatbot en klikken niet meer door. Maar achter elk goed artikel zit een journalist die belt, controleert en soms lastige vragen stelt; zonder die basis wordt AI vooral een echo van steeds minder bronnen. Een eerlijke licentie lijkt me geen straf, maar liefde voor het nieuws en de verbinding die het mogelijk maakt.

Dit is precies wat er bij mijn werk ook gebeurt met voorraadsoftware: eerst “alleen ondersteunen”, daarna vertrouwt iedereen blind op het systeem en verdwijnen de mensen die de bron nog controleren. OpenAI wist dus prima dat uitgevers niet konden concurreren met een machine die hun stukken gratis samenvat; dat dit nu als een technisch ongelukje wordt verkocht is gewoon PR.

Ja goed, dan wordt het wel lastig om te zeggen dat niemand dit kon voorzien. Als ChatGPT steeds vaker het nieuws samenvat zonder dat mensen nog doorklikken, verdwijnen uiteindelijk ook de journalisten die dat nieuws maken. Mijn kinderen krijgen dan straks vooral AI-praatjes te lezen, lekker betrouwbaar...

Precies, en er zit nog een extra wrang punt aan: uitgevers leveren de bron, maar de chatbot houdt vaak de gebruiker vast en geeft geen klik terug. Dan verdwijnt niet alleen omzet, maar ook de prikkel om dure onderzoeksjournalistiek te maken; een AI kan een bestaand artikel samenvatten, maar geen wethouder maandenlang volgen of een misstand zelf boven tafel halen. Dat is geen detail van het verdienmodel, dat raakt de kwaliteit van de informatievoorziening.

De engelen fluisteren dat hier niet alleen een krant wordt leeggetrokken, maar een hele bron van controle en waarheid... ik heb zelf al meegemaakt dat mensen een AI-antwoord doorstuurden alsof het een nieuwsbericht was, terwijl de kern gewoon verkeerd zat. Als journalisten verdwijnen, gaat het collectief niet hoger vibreren maar juist makkelijker geloven wat het snelst en mooist klinkt...

Precies, zonder kranten en journalisten heeft zo’n chatbot straks vooral geleerd van andere chatbots, lekker betrouwbaar dan. Ik hoorde van een klant die bij een regionale krant werkt dat er nu al minder mensen doorklikken naar het echte artikel; een vergoeding is nodig, maar laat ook gewoon zien welke bron gebruikt is en waar de twijfel zit.

Dat chatbots minder doorklikken is vooral een probleem van een verouderd verdienmodel, geen bewijs dat iedere samenvatting diefstal is. Nieuwsuitgevers kunnen ook licenties, bronvermelding en betere eigen diensten regelen; alles achter betaalmuren zetten en daarna verwachten dat mensen nóg een abonnement nemen werkt niet meer. Onze kinderen leren zo trouwens vooral dat gratis informatie vanzelfsprekend is, terwijl goede journalistiek natuurlijk betaald moet worden.

Provenance en betaling zijn belangrijk, maar het grootste gat zit nog eerder: dit gaat niet alleen om bronvermelding, maar om toestemming om die artikelen überhaupt massaal te kopiëren. “Fair use” is geen vrijbrief om een betaalmuur te omzeilen en daarna een product te bouwen dat lezers van de oorspronkelijke uitgever weghoudt. En die 83–93 procent minder doorklikken is geen detail; zonder verkeer verdwijnen juist de inkomsten waarmee journalistiek wordt betaald.

Dat verhaal doet alsof uitgevers alleen maar slachtoffer zijn, maar het concrete tegenargument is dat nieuwsartikelen óók jarenlang massaal door zoekmachines en sociale platforms zijn verspreid zonder dat daar per klik netjes voor werd afgerekend. Het echte probleem is niet dat AI informatie samenvat, maar dat uitgevers hun verdienmodel en distributie volledig uit handen hebben gegeven en nu achteraf de rekening presenteren. Als OpenAI bronnen zichtbaar maakt en licenties sluit, prima, maar “elk gebruik is diefstal” is juridisch én economisch wel erg makkelijk.

Dat “gratis” antwoord is natuurlijk niet gratis; de rekening verschuift gewoon van de lezer naar de uitgever, die vervolgens minder inkomsten overhoudt om journalisten te betalen. En ja, AI kan fouten maken, maar een gladde chatbot is niet het enige probleem: ook kranten hebben jarenlang op snelheid, clicks en halve waarheden gedraaid. Het verschil is wel dat een krant nog een redactie, naam en juridische verantwoordelijkheid heeft — bij een chatbot krijg je vooral zelfvertrouwen uit een server.