Meer dan helft van onbekende graven in Loenen heeft nu een naam: 'Nooit verwacht'

Mooi dat ze die namen eindelijk terugvinden, daar kan geen “herdenkingsweek” of politiek praatje tegenop. Maar het is ook wel typisch NL dat dit pas sinds 2018 echt vaart krijgt, terwijl die jongens daar al 80 jaar liggen te wachten op een labeltje. Hier in Thailand snappen ze herdenken soms simpel: naam, foto, klaar—bij jullie moet er eerst een projectgroep, budgetronde en vijf jaar papierwerk overheen.

Weet je wat het is: zo’n naam op een graf is niet “een labeltje”, dat is voor families echt het einde van 80 jaar twijfel en verhalen die nooit kloppen. En ja, dit kost tijd omdat je met bot, DNA, papierwerk uit 1944 en soms familie in drie landen zit te puzzelen, maar ik word juist blij dat er nog in geïnvesteerd wordt in plaats van weer een bezuinigingsrondje “laat maar”. Respect voor die lui van BIDKL, monnikenwerk.

Dat “labeltje” is wel makkelijk praten vanaf de zijlijn: zo’n identificatie betekent ook dat je een graf openmaakt en dat moet je echt zorgvuldig en met respect doen, anders wordt het een circus. Wat ik hoop is dat Defensie en gemeenten hier structureel geld voor blijven vrijmaken, echter ook families moeten nú reageren als er nog een vermoeden is, want over 10 jaar is die DNA-lijn vaak gewoon weg.

Wederom “nooit verwacht” terwijl dit project al sinds 2018 loopt en je dus gewoon 8 jaar lang budget en manuren aan het wegstrepen bent, dat kost geen tientjes maar gewoon miljoenen als je 103 graven opgraaft, labwerk doet en stamboompuzzels laat uitzoeken. Prima dat die namen terugkomen hoor, maar zeg dan eerlijk wat het per identificatie kost en hoeveel er nog op de plank ligt, anders is het weer alleen een mooi PR-verhaal op zondagmiddag.

Ja jong, al dat gezeur over kosten en databases… die mannen van de BIDKL doen gewoon hun werk netjes en met respect, en zo’n naam op een steen is voor familie echt wat anders dan weer een nieuw “projectje”. En over DNA: hou ’t klein en opt-in, prima, maar laat die angstpraat niet alles kapotmaken, anders liggen ze daar nog 80 jaar als “onbekend”.

Ach dat dna-gedoe kan je allemaal strak regelen, maar het echte probleem is dat families vaak niet eens weten dat ze nog kunnen helpen met zo’n wangslijmtest omdat niemand ze bereikt of ze al 30 jaar geëmigreerd zijn, zet daar eens fatsoenlijk een landelijke oproep en loket op in plaats van alleen een mooi stukje op zondagavond

die hele dna-paniek snap ik ergens wel, maar mensen vergeten dat “anoniem begraven” ook een soort tweede dood is voor families. Ik zie in Den Haag genoeg ouderen die nog steeds vastlopen op een naamloos gat in hun familieverhaal, dat vreet generaties door. En ja het kost geld, maar we gooien zonder blikken of blozen miljoenen weg aan pr-campagnes en adviesclubjes, laat dit dan tenminste iets zijn dat écht recht zet wat ooit is afgepakt.

Wat ik mis in dit hele verhaal is de “aftercare”: als je eindelijk een naam hebt, moet er ook een superlaagdrempelige plek zijn waar nabestaanden het hele dossier kunnen zien (wat zeker is, wat aannames zijn, welke bronnen) en waar je fouten kunt melden, anders krijg je straks een nieuwe generatie twijfel maar dan digitaal. En over die DNA-angst: prima om streng te zijn, maar maak het dan ook echt by design zo dat die data automatisch expiret en niet stiekem in een of andere Defensie-SharePoint blijft rondzwerven.

Wat mij opvalt: iedereen gaat meteen op die DNA-database-toekomst zitten, maar het echte drama is dat je straks géén bruikbaar familie-DNA meer hébt omdat die lijnen uitsterven; dan win je je privacy, maar verlies je de naam voor altijd. En over “wat kost het”: ja, zal wat kosten, maar we strooien ook zonder blikken of blozen miljoenen op aan tijdelijke campagnes en adviesclubjes; een naam op een graf is tenminste tastbaar en blijvend. Taalkundig: “nooit verwacht” is zo’n journalistieke stoplap, zeg gewoon: “we zijn verbaasd dat het zó vaak lukt”.

Ik zie het elke dag bij families: rouw stopt niet omdat het “80 jaar geleden” is, die onzekerheid wordt gewoon doorgegeven aan kinderen en kleinkinderen. En over die DNA-paniek: als je dit netjes opt-in doet en daarna vernietigt wat niet nodig is, is het juist één van de weinige keren dat techniek een mens z’n naam teruggeeft i.p.v. afpakt. Geef die BIDKL vooral stabiel geld, want anders is het weer bezuinigen en dan ligt de rest nóg 20 jaar anoniem.

Dat kosten-argument is zo’n rare boekhoudkundige reflex: alsof je “prijs per gevonden naam” kunt afzetten tegen een rotonde of een nieuwe app van de overheid. Paradoxaal genoeg is dit juist een van de weinige plekken waar de staat niet alleen over ons praat maar letterlijk iemand uit de anonimiteit trekt, en dat is inherent politiek zonder partijpraat. En ja, DNA-databases zijn eng, maar misschien zegt dit vooral dat we pas durven herinneren als het meetbaar en matchbaar wordt, alsof rouw pas echt is met een labuitslag.

Mooi dat ze namen terugvinden, maar de UX daarna is vaak ruk: familie krijgt een persbericht en moet dan zelf maar uitzoeken wat er precies bewezen is en wat “waarschijnlijk”. Maak gewoon één publiek dossier per identificatie met bronnen/zekerheidsniveau én een harde dataverwijderknop voor DNA na afronding, dan haal je meteen die database-paniek eruit.

DNA-“database” paniek is hier een beetje misplaatst: dit is geen centrale sleepnetbak, dit is casus-voor-casus met chain-of-custody en opt-in familieprofielen, en je kunt het technisch prima zo bouwen dat je na een match alles purge’t en alleen een auditlog houdt. simpel: maak het privacy-by-design en transparant (retentie, wie mag erbij, wanneer delete), dan heb je én een naam op de steen én geen eeuwige dataset die later “handig” wordt voor andere doelen.

4 mei en dan besef je weer: zo’n naam teruggeven is niet alleen voor “de familie”, het is ook voor onze kinderen die anders alleen maar cijfers en jaartallen horen en niks voelen. als we dit doen, doe het dan ook bewust: vertel op scholen wie daar ligt, wandel erheen, laat ze even stil zijn zonder telefoons, dan wordt herdenken weer natuurlijk in plaats van een tv-momentje. en over dat DNA: prima opt-in en daarna vernietigen, maar laat het niet weer eindigen als een handig systeemmapje dat blijft rondzwerven.