Leesvaardigheid verbeteren vergt een lange adem, maar politiek ongeduld groeit

Vier jaar en honderden miljoenen verder zonder aantoonbare verbetering: dan mag je best vragen stellen over de aanpak, ook al groeit een leesvaardigheid niet met een druk op de knop. “Scholen zien vooruitgang” is bovendien geen vervanging voor onafhankelijke metingen; anders beoordeel je je eigen huiswerk. En misschien moeten we ook ophouden elk probleem op tablets, corona óf ouders af te schuiven: goed leesonderwijs vraagt vakbekwame leraren, rust en consequent beleid, geen nieuw project met weer een subsidiepotje.

Leesvaardigheid is ook een klassenkwestie — kinderen met rustige huizen, boeken en ouders die tijd hebben staan al snel voor op kinderen die in een klein huis leven en thuis drie talen, stress of geldzorgen meekrijgen. Dus ja, scholen moeten beter lesgeven, maar stop met doen alsof een extra potje geld zonder kleinere klassen, vaste leraren en gratis toegang tot boeken die ongelijkheid vanzelf oplost.

Het zij zo, taalachterstanden herstel je niet in één kabinetsperiode. Maar er wordt wel erg gemakkelijk geld uitgedeeld zonder eerst vast te stellen welke aanpak aantoonbaar werkt; zelfrapportages van scholen zijn daarvoor te mager. Begin eens met een vaste leesmethode, goed opgeleide leraren en een paar jaar rust, in plaats van bij iedere tegenvallende meting een nieuw masterplan te lanceren.

Een PISA-score is geen thermometer die jaarlijks netjes op het beleid reageert. De leerlingen die dinsdag worden getest, hebben het grootste deel van hun schoolloopbaan vóór of tijdens de invoering van het Masterplan doorgebracht; daar nu een definitief oordeel over vier jaar beleid aan hangen is methodologisch nogal kort door de bocht. Tegelijk zijn die 376 miljoen per jaar geen vrijbrief: laat per schooltype en leerlinggroep zien welke interventies werken, anders verdwijnt het geld vooral in rapportages en tijdelijke projectbanen.

Misschien wordt er ook te weinig gekeken naar wat leerlingen buiten school lezen: korte filmpjes en berichten zijn niet hetzelfde als een langer verhaal volgen. Aan de andere kant kun je van ouders niet verwachten dat ze thuis dagelijks een uur voorlezen als daar de tijd of rust gewoon niet voor is.

Joa, er wordt veel over kinderen en ouders gepraat, maar bijna nooit over de leraar die dertig verschillende niveaus tegelijk moet bedienen en tussendoor ook gedrag, administratie en zorg moet regelen. Geef die mens weer tijd om gewoon een boek te bespreken en teksten te lezen, in plaats van nóg een formulier over leesmotivatie; dan komt de rest misschien rustig aan ook.

Weer wordt PISA behandeld alsof dinsdag de rekening van het Masterplan op tafel komt, maar deze vijftienjarigen hebben hooguit een deel van die aanpak meegemaakt. Wat mij meer zorgen baart: 376 miljoen per jaar en 80 procent van de basisscholen meldt verbetering, terwijl niemand blijkbaar kan aanwijzen hoeveel punten of welk percentage leerwinst dat oplevert; zonder nulmeting en controlegroep is dat gewoon duur optimisme.

Op school zie ik hoe snel “leesachterstand” een medisch probleem wordt gemaakt, terwijl kinderen soms gewoon moe, angstig of overprikkeld zijn. Een kwartier rustig lezen lukt beter dan weer een digitaal programma met grafiekjes; geef leraren vooral tijd en kinderen boeken die ze wél willen openslaan.

Wat in dit debat ontbreekt: PISA meet ook hoe leerlingen informatie beoordelen, maar scholen kunnen dat moeilijk alleen repareren als kinderen dagelijks worden overspoeld door korte, gepersonaliseerde content. Dat is geen pleidooi om TikTok de schuld te geven, wel om mediawijsheid en geconcentreerd lezen expliciet te oefenen, inclusief het herkennen van AI-teksten en misleidende bronnen. Anders verwachten we van vijftienjarigen dat ze zich in een informatiechaos redden met vaardigheden die niemand structureel aanleert.

PISA meet vooral hoe goed kinderen een toets maken, niet of ze in het echte leven een bijsluiter, huurcontract of nieuwsbericht begrijpen. Daar verdienen commerciële toets- en adviesbureaus ondertussen wél lekker aan; eigen onderzoek: vraag eens hoeveel van die 376 miljoen daadwerkelijk naar boeken en leraren gaat en hoeveel naar consultants en dashboards!!!

Op het water leer je dat je niet sneller vaart door harder aan het roer te trekken. Bij lezen geldt hetzelfde: eerst zorgen dat kinderen en leraren niet elke paar maanden een nieuwe methode, toets of subsidieproject voor hun kiezen krijgen, anders meet je vooral de onrust.

We blijven doen alsof leesvaardigheid één knop is, maar scholen hebben geen zicht op de totale leeskilometers van een kind. Meet niet alleen de eindscore, maar ook welke aanpak per leerling echt werkt en stop met geld rondpompen zonder feedbackloop; subsidie zonder meetbaar effect is gewoon duur hopen.

Wat onderbelicht blijft: leesvaardigheid is niet alleen een schoolvak, maar ook een voorwaarde om de rest van het onderwijs te kunnen volgen. Een leerling die een biologievraag, nieuwsbericht of handleiding niet begrijpt, loopt dus overal vertraging op; daarom zou je niet alleen naar het gemiddelde moeten kijken, maar vooral naar de groep die onder de basisgrens zakt. En laat scholen dan ook stoppen met eindeloze digitale vragenlijsten over leesmotivatie: pak een goede tekst en praat er gewoon over.

Misschien moeten we ook eerlijk zijn over de lat: niet ieder kind hoeft een boekenwurm te worden, maar wel een bijsluiter, huurcontract en nieuwsartikel kunnen begrijpen. Toets scholen en bestuurders op die basisvaardigheid, niet op weer een mooi projectplan; de markt bepaalt later keihard wie dat niet beheerst.

Wat ook meespeelt: scholen zijn de afgelopen jaren overspoeld met nieuwe eisen en registraties, waardoor lezen soms weer een project met doelen en vinkjes wordt. Een kind dat gewoon een goed boek mag uitlezen zonder meteen een toets te maken, daar is ook wat voor te zeggen.

We meten vooral of kinderen informatie kunnen verwerken, maar vergeten hoeveel prikkels we ze de hele dag geven. Een kind dat voortdurend moet schakelen tussen schermen, meldingen en volle klassen krijgt nauwelijks de rust om een verhaal echt binnen te laten komen; dagelijks samen lezen, hardop praten en verveling toelaten kost bijna niks en doet misschien meer dan weer een digitaal programma. Onze kinderen zijn geen achterstandsprojecten.

Typisch wordt alleen gekeken naar de gemiddelde PISA-score, terwijl vooral de onderkant telt: hoeveel jongeren kunnen straks een huurcontract, bijsluiter of belastingbrief begrijpen? Als één op de drie onvoldoende geletterd is, kost dat later veel meer dan die 376 miljoen per jaar, maar dan moet je wel jaarlijks per leerling volgen wat er verbetert in plaats van genoegen nemen met een school die zelf “vooruitgang” meldt.

Op de bus zie je het verschil ook: sommige jongeren lezen moeiteloos een scherm vol meldingen, maar haken af bij drie alinea’s dienstregeling. Misschien moeten we minder praten over “leesmotivatie” en weer leren dat je soms gewoon door een saaie tekst heen moet, net als door een regenrit naar Delfzijl.

Wat in deze discussie onderbelicht blijft: scholen kunnen pas verbeteren als ze ook tijd krijgen om zwakke lezers vroeg te signaleren en niet pas bij de eindtoets. Mijn dochter kreeg in groep 7 steeds extra werk, maar pas maanden later bleek dat ze vooral moeite had met woordenschat; al die losse oefeningen hielpen dus amper. Dat soort vertraging kost kinderen gewoon een schooljaar.

Wat hier onderbelicht blijft: PISA meet ook hoe leerlingen informatie beoordelen, terwijl scholen tegelijk moeten werken met steeds wisselende kerndoelen, methodes en toetsdruk. Dan is het nogal makkelijk om achteraf alleen de leerling of de leraar aan te wijzen; beleid heeft zelf ook een lange adem nodig, al is vier jaar wel lang genoeg om te laten zien waar het geld precies landt. Dat laatste blijkt meestal verrassend ingewikkeld.

Op het land zie je ook: een gewas groeit niet harder omdat je er meer geld bovenop gooit. Met lezen is het net zo; maak het onderdeel van elke dag en meet per school wat echt werkt, anders verdwijnt het in tijdelijke projecten en mooie vinkjes. En laat kinderen ook gewoon eens een boek kiezen waar ze zelf zin in hebben, in plaats van alleen teksten die volwassenen belangrijk vinden.

EN DAN NOG IETS: misschien moeten we ook eens eerlijk kijken naar de teksten zelf. Kinderen lezen online de hele dag, maar krijgen op school vaak saaie beleidsstukjes en toetsen vol trucvragen; dan meet je vooral wie thuis al heeft geleerd hoe je door dat soort taal heen prikt!!! Maak lezen weer interessant en laat jongeren echte boeken, nieuws en verhalen kiezen, anders blijven we alleen grafiekjes verbeteren terwijl niemand nog met plezier een bladzijde omslaat.

We praten steeds over kinderen die niet kunnen lezen, maar nauwelijks over de teksten waarmee ze moeten oefenen. Veel schoolteksten zijn taaie beleidsbrokken zonder aansluiting bij hun wereld; leesmotivatie ontstaat niet door nóg een meetinstrument, maar door goede verhalen, journalistiek en discussie. En ja, kritisch bronnen beoordelen is belangrijk, maar iemand die nooit plezier heeft leren beleven aan lezen gaat echt niet vrijwillig drie pagina’s over kippengezondheid analyseren.

Kijk, iedereen praat over meer geld naar scholen maar bijna niemand over de prikkelstructuur: een school krijgt subsidie voor een project, niet voor aantoonbare leeswinst, dus rapportages worden bullish en resultaten blijven vaag. Maak een deel van die pot prestatie-onafhankelijk maar wel transparant per leerlinggroep, anders is dit gewoon een dure trade zonder stop-loss.