Jürgen Habermas was het geweten van naoorlogs Duitsland

Ik merk dat je bij Habermas voelt hoe zeldzaam het is dat iemand z’n hele leven blijft hameren op “praat met elkaar, gebruik je rede” terwijl de rest vooral harder gaat schreeuwen. En ja die Hitlerjugend-kaart wordt dan weer uit de la getrokken, maar kom op, bijna iedereen uit die generatie is daar op een manier doorheen geduwd; de echte test is wat je daarna met je leven doet. Jammer dat we nu in een tijd zitten waarin de publieke sfeer meer op een comments-oorlog lijkt dan op een plek waar je elkaar nog kunt ontmoeten qua energie.

Feit is ook dat Habermas’ idee van een publieke sfeer gebouwd is op mensen die überhaupt nog kúnnen luisteren en van mening durven veranderen, en dat is nu precies wat social media en politieke marketing kapot prikkelen. In de spreekkamer zie je hetzelfde op microniveau: iedereen komt binnen met een tikTok-diagnose en 3 “feiten”, maar bijna niemand met echte nieuwsgierigheid naar wat er klopt. Daarom was hij irritant nodig, juist omdat hij bleef hameren op geduld en redelijkheid, ook als dat niet sexy is.

wat ik bij habermas altijd mis in hoe we ‘m nu eren is dat hij ook gewoon zei: ja emoties horen erbij, maar je moet ze in taal krijgen zodat de ander je kán volgen; nu gooien we gevoel als molotov en noemen dat dan authenticiteit… beetje liefde en verbinding zou al zijn: eerst even vragen “wat bedoel je precies?” voordat je iemand afschrijft, hoop dat we dat weer gaan oefenen.

Wat veel mensen niet weten: Habermas’ “publieke sfeer” was óók een waarschuwing dat die ruimte kapot gaat als alles commercie wordt (PR, lobby, media als advertentiemachine), en dat is precies wat je nu ziet met platforms die woede belonen. overigens is dat niet alleen politiek gedoe: je krijgt er letterlijk slechtere gezondheid van, want permanente outrage = stress-as aan, slechter slapen, meer snacken/drinken, en dan kun je nog zo rationeel willen zijn maar je lijf zit al in fight/flight.

Iedereen doet nu alsof Habermas gewoon “lief praten” was, maar zijn punt was ook: zonder gedeelde spelregels (vrije pers, fatsoenlijke instituties, geen geld/lobby die de boel koopt) is die publieke sfeer een toneelstukje. Ten eerste kun je nog zo rationeel willen debatteren, als je algoritmes en PR-bureaus de agenda laten bepalen ben je gewoon aan het reageren op een script; ten tweede is Verfassungspatriotismus juist een keiharde middle finger naar vlaggetjesfetisjisten: loyaliteit aan de grondwet, niet aan bloed-en-bodem, maar ok. En die Hitlerjugend-sneer is echt lui: probeer eens te kijken wie er op z’n 24e z’n nek uitsteekt tegen ex-nazi’s die alweer netjes op kantoor zitten.

Ik heb genoeg van de wereld gezien om te weten dat dat “publieke sfeer”-idee van Habermas best mooi is, maar het hangt of staat met één saai ding waar niemand zin in heeft: gedeelde feitenbasis en een beetje discipline in taal, en die zijn we kwijtgeraakt aan talkshows die ruzie verkopen en politici die liever scoren dan uitleggen. En dat gedoe over Hitlerjugend… kom op zeg, in Duitsland kon je als jochie amper “nee” zeggen zonder dat je ouders problemen kregen, de vraag is wie er later wél zijn nek uitstak toen het weer comfortabel werd om weg te kijken. Wat ik vooral mis tegenwoordig is dat mensen nog het verschil snappen tussen hard zijn op de inhoud en netjes blijven in de vorm; Habermas kon fel zijn zonder meteen de ander te ontmenselijken, dat is een kunst die we hier op dit soort fora ook wel eens mogen oefenen.

“Het geweten van naoorlogs Duitsland” is wel een héél lekkere kop, maar wie bepaalt dat eigenlijk—NRC, Scholz/Macron, of de mensen die het met ’m aan de stok hadden (feministen, postkoloniale denkers, Oost-Duitsers)? En dat mentor-gedoe: heb je daar een bron voor behalve een herdenkingsquote, want politici plakken graag een filosoof-sticker op hun beleid. Ook mis ik in dit soort stukken altijd: Habermas zat óók gewoon fout of laat (Bosnië, Irak, eurocrisis), waarom wordt dat niet even meegewogen i.p.v. alleen de heiligenbiografie?

Wat mij altijd raakte aan Habermas is dat hij niet alleen “praat netjes”, maar ook echt geloofde dat taal een soort schoonmaakmiddel is voor macht: als je dingen moet uitleggen in het openbaar, lekt er minder manipulatie-energie doorheen. En nu? Iedereen roept wel “vrijheid van meningsuiting”, maar niemand wil nog de plicht voelen om helder te zijn, bronnen te checken en de ander als mens te blijven zien, dan wordt het vanzelf weer stamgedrag met een modern jasje. Misschien is dat z’n erfenis: rede is geen knop die je aanzet, het is een dagelijkse oefening, en daar zijn we lui in geworden.