Zwitsers dossier van nazi-arts Mengele openbaar, maar vragen blijven

217 pagina’s vrijgeven en tegelijk de kern zwartlakken: transparantie als toneelstuk. Natuurlijk moeten persoonsgegevens beschermd worden, maar “staatsgeheim” is ook het ideale etiket voor een dienst die liever niet uitlegt wat ze wist en wanneer. Bij een man als Mengele gaat het niet om historische nieuwsgierigheid alleen; het gaat om de vraag hoeveel bescherming een moordenaar na de oorlog kon kopen, en wie daar belang bij had.

Dat Wettstein opnieuw naar de rechter moet, zegt ook iets over de uitspraak zelf: openbaarmaking is kennelijk niet hetzelfde als bruikbare inzage. Maar na ruim zestig jaar moet de lat voor “staatsgeheim” wel absurd hoog liggen; de Zwitserse dienst kan desnoods namen afschermen en de inhoud onafhankelijk laten toetsen. Anders wordt archiefrecht een eindeloze procedure waarin de overheid zelf bepaalt hoeveel geschiedenis er bestaat.

Er zit ook een praktisch probleem aan dit soort dossiers: een politierapport uit de jaren zestig is geen neutrale camera-opname. Het kan vol zitten met vertaalfouten, anonieme tips en achteraf opgeschreven herinneringen. Daarom zou een onafhankelijke historicus niet alleen de zwartgelakte regels moeten zien, maar ook de archiefcontext en zoekmethode; anders maak je van elk vaag spoor alsnog een complot. Dat neemt niet weg dat een geheime dienst na 65 jaar wel heel precies moet uitleggen waarom juist deze informatie nog gevoelig is.

Het opvallendste is misschien niet wat er zwartgelakt is, maar wie bepaalt welke stukken historisch “gevoelig” blijven. Vandaag is het Mengele, morgen een andere geheime dienst; archieven worden zo geen geheugen maar een filter van de staat — en dan mogen wij de ontbrekende puzzelstukjes zeker weer “complotdenken” noemen.

Er zit nog een lastige scheidslijn tussen archiefonderzoek en strafrechtelijk bewijs. Een naam in een Zwitsers politierapport bewijst hooguit dat iemand iets heeft gemeld; het bewijst niet dat Mengele er was of dat de dienst hem hielp. Maar juist daarom zou je de volledige context door een onafhankelijke commissie moeten laten beoordelen, anders blijft de discussie hangen tussen zwarte lak en wilde conclusies.