Overlevende kindertransporten WO II: 'Niemand lijkt iets geleerd te hebben'

Feit is: herdenken werkt alleen als je ook durft te benoemen hoe snel mensen weer meegaan in wij-zij en in het wegkijken, dat zie je nu overal terug. En ja, als huisarts zie ik bij jongeren echt meer stress en verharding door die constante stroom desinfo, dan is zo’n namen voorlezen geen zielig schooluitje maar keiharde reality check. Dat sommige kids het te zwaar vinden snap ik, maar dan moet je ze juist goed begeleiden, niet het onderwerp vermijden.

Die namen voorlezen is niet “zielig”, dat is één van de weinige momenten dat het bij kinderen door de pantserlaag van TikTok-ellende heen prikt. Alleen zie ik op de werkvloer ook hoe snel het daarna weer wegzakt als volwassenen het spannend vinden om door te praten: antisemitisme, racisme, ontmenselijken, meelachen om “grapjes”, wegkijken als iemand wordt uitgesloten. En ja, dan krijg je dus een generatie die wél weet dat Sobibor bestond, maar ondertussen iemand op straat gewoon weer “kankerjood” hoort roepen en niemand doet wat.

Wat veel mensen niet weten: herdenken “werkt” pas echt als je het koppelt aan hoe je brein ontmenselijking normaliseert, dat is gewoon sociale psychologie (in-group/out-group, dehumanisatie) en dat gebeurt nu online supersnel. Overigens zou ik scholen minder laten hangen op één zwaar moment en meer op mediawijsheid + taal: hoe herken je framing, “grapjes”, en het stapje van woorden naar daden, want daar glijdt het steeds mis. En die desinfo over de Holocaust is niet alleen domheid, het is ook een verdienmodel van clicks en aandacht, dus ja dan moet je jongeren ook leren hoe dat algoritme ze bespeelt.

Feit is: je hoeft WO2 niet 1-op-1 te plakken op nu, maar het mechanisme is wel hetzelfde, eerst taal en ontmenselijking, dan pas geweld. In de spreekkamer zie ik hoe kinderen die dit soort herdenkingen meemaken óf dichtklappen óf juist met vragen komen, en dat laatste is goud als ouders en school dan niet meteen gaan sussen of wegwuiven. En kunnen we stoppen met doen alsof herdenken alleen maar verdrietig is, het is ook gewoon oefenen in ruggengraat: wat doe jij als de groep iemand kapot maakt?

Ten eerste: “niemand heeft iets geleerd” is te makkelijk, want we hebben wél wetten, onderwijs en monumenten opgebouwd juist omdat we het wél snappen wat er kan gebeuren. Ten tweede: wat nu misgaat is handhaving van normen in het dagelijks leven én online—Holocaustontkenning en haatzaaien zijn niet alleen “meningen”, dat is vaak gewoon strafbaar, maar ok dan doen we alsof het pas erg is als er weer treinen rijden.

Herdenken is geen “lesje geschiedenis”, het is een stress-test van je moraal: wat doe je als de groep besluit dat sommige mensen minder waard zijn. En eerlijk, als ik zie hoe makkelijk we nu weer hele groepen wegzetten als “plaag” of “last” (ook in klimaat/migratie-discussies) dan snap ik Schaap z’n woede heel goed… ontmenselijking is een gif dat elk ecosysteem sloopt, ook het sociale. Geef die kids niet alleen namen om voor te lezen, geef ze ook taal en ruggengraat om op het schoolplein en online wél in te grijpen.

Het wrange is dat we jongeren wel één keer per jaar naar zo’n monument slepen, maar de rest van het jaar laten we ze op een scherm opgroeien waar ontmenselijking en “grapjes” algoritmisch beloond worden, en dan doen we verbaasd dat het weer verhardt. en ondertussen vertrouwt niemand nog iets omdat alles via systemen moet: QR’tjes, dossiers, labels, cijfers, alsof een kind een datapunt is… precies dáár begint het glijden al, bewust mens blijven vraagt ook gewoon rust, natuur en echte ontmoeting voor onze kinderen.

Typisch dat we wéér doen alsof “herdenken” vanzelf wel genoeg is, terwijl scholen ondertussen 2 uur per week geschiedenis krijgen en de rest van de tijd TikTok de lesstof bepaalt. Zet dan gewoon geld waar je mond is: verplicht elk jaar een fatsoenlijk bezoek + lespakket, kost je misschien €25 per leerling, maar dat is nog altijd goedkoper dan al die losse projectjes en consultants die voor €150 per uur komen vertellen dat “mediawijsheid belangrijk is”. En ja, als volwassenen bij de eerste lastige vraag al gaan sussen, dan leren die kids precies niks behalve dat wegkijken de norm is.

Dat “niemand heeft iets geleerd” voelt hard, echter als je ziet hoe makkelijk mensen online weer hele groepen wegzetten als probleem en dan wegkijken bij scheldpartijen, dan snap ik Schaap wel. Wat mij betreft hoort bij herdenken ook iets heel praktisch: scholen én ouders moeten afspreken wat je doet als er “grapjes” over joden/moslims/zwarten/lhbt voorbij komen, daarentegen laten we het nu vaak bij een minuut stilte en daarna weer door met de dag. En ja, als je kind het te zwaar vindt: prima, maar dan juist in kleine groepjes erover praten en niet doen alsof het vanzelf wel slijt.