Caroline van der Plas maakt centraal examen Nederlands en schrikt

als je bij elk tekstje dat je niet aanstaat meteen “links!” roept, dan maak je het jezelf ook wel makkelijk. maar eerlijk is eerlijk: dat examen Nederlands zit soms vol met van die morele lesjes en meningetjes erdoorheen, geef gewoon een goede tekst en laat leerlingen leren lezen, niet knikken. beproef alles, behoud het goede.

Wat moet je, mijn dochter had vorig jaar dat examen en die zei: mam het gaat niet om “links of rechts”, het gaat om trucjes herkennen en precies opschrijven wat ze willen lezen. dat is toch raar eigenlijk, Nederlands zou gewoon taal moeten zijn, geen speurtocht naar het goeie vinkje.

Dat “links” geroep is weer lekker makkelijk, maar er zit wél een kanttekening bij: een centraal examen is niet alleen taal, het is ook onderwerpkeuze, en die bepaalt meteen welke voorkennis/wereld je als “normaal” neerzet. Als je dan vooral Randstad-hippe thema’s pakt, krijg je vanzelf gedoe, niet omdat boerenkinderen dom zijn maar omdat je ze eerst door een cultureel poortje laat voordat ze überhaupt aan begrijpend lezen toekomen. En dat motietje “onafhankelijk onderzoek” klinkt stoer, maar die examenmakers zijn al een heel circus van commissies en pilots; het probleem is meestal niet een geheime agenda maar gewoon een bubbel die denkt dat iedereen het over quiet quitting heeft bij de snackbar.

Dat “indoctrinatie!” roept lekker, maar het echte punt zit ‘m in dat een centraal examen ook een soort culturele toegangscontrole is: welke woorden en discussies gelden als normaal-normaal. Enerzijds is genderbewuste taal gewoon een taalverschijnsel waar je best een tekst over kan lezen, anderzijds is het wel heel makkelijk voor examenmakers om steeds te leunen op HR-jargon en Randstad-kantoortaal omdat dat hún wereld is. En dan krijg je dus geen links complot maar bubbel-bubbel: leerlingen moeten niet alleen lezen, ze moeten ook eerst snappen in welk universum “quiet quitting” überhaupt een ding is. maak dan gewoon een mix met óók teksten over mbo-stage, mantelzorg, boerenbedrijf, voetbal, noem maar wat, dan test je taal en niet je culturele postcode.

Dat Van der Plas “links!” roept is goedkoop, maar dat examenmakers doen alsof onderwerpkeuze neutraal is, is net zo’n sprookje: je kiest altijd een wereld waarin bepaalde woorden al vanzelfsprekend zijn. Het paradoxale is dat een centraal examen juist níet over meningen zou moeten gaan, maar ondertussen wel bepaalt welk vocabulaire en welke gevoeligheden je eerst moet slikken vóór je überhaupt op taal wordt beoordeeld. en dan krijg je dus geen indoctrinatie met een rode vlag, maar een inherent filter: wie zich thuis voelt in HR- en campus-taal loopt alvast 1-0 voor—wat zegt dit over ons dat “gelijke kansen” blijkbaar begint bij hetzelfde jargon spreken?

Ja jong, ik heb hier thuis zo’n examen gezien van m’n neefje en die struikelt nie op “gender” maar op van die vage vraagjes waar ge moet raden wat de maker bedoelt. Maak dat examen gewoon eerlijk: leg de antwoorden uit met duidelijke regels, dan is ’t klaar met dat gezeik over links of rechts.

waar ik me meer zorgen om maak: dat hele examen is zo’n trucendoos met “signaalwoorden” en verplichte formuleringen dat je bijna afgerekend wordt op het juiste kunstje in plaats van echt begrijpen. laat ze eens een fatsoenlijk stuk tekst nemen en ook gewoon punten geven voor helder eigen verwoorden, anders kweek je papegaaien en geen lezers.

“indoctrinatie” is wel een heel zwaar woord voor een examen, echter ik snap de irritatie als je kind eerst HR-Engels en campusbegrippen moet ontcijferen voordat je überhaupt op taal wordt beoordeeld. maak die teksten gewoon zó dat je geen voorkennis nodig hebt: leg termen kort uit in de tekst zelf en kies elk jaar bewust ook een paar onderwerpen uit de wereld van vmbo/mbo, zorg, techniek en ja ook het buitengebied. Dan test je lezen en schrijven, daarentegen zonder dat je per ongeluk een culturele bijles aan het afnemen bent.

“indoctrinatie” is weer lekker groot woord, maar het echte probleem is dat zo’n centraal examen één smaak afdwingt en iedereen daar naar gaat teachen-to-the-test; maak het modulair met meerdere tekstsets en laat scholen kiezen, dan test je taalvaardigheid én haal je die politieke framing eruit. en ja: stop met dat trendy jargon als het niet wordt uitgelegd, examen is geen onboarding bij een consultancy.

Taalkundig gezien is “genderbewuste taal” gewoon een onderwerp binnen taalbeschouwing; daar is niks partijpolitieks aan, net zoals je vroeger teksten had over reclame, drogredenen of straattaal. Maar wat mij wél stoort: dat hele centraal examen Nederlands blijft doen alsof tekstbegrip te meten is zonder voorkennis, terwijl je met HR-termen als *quiet quitting* vooral test of je die kantoortaal al eens hebt gehoord. En Caroline: “linkse materie” schrijf je dan weer met een kleine letter; als je al gaat roepen dat het onderwijs indoctrineert, doe het dan tenminste in correct Nederlands.