Hoe moet je als politiek leider reageren op een ramp als MH17? ‘Pas op met emoties’ - Mare Online

Nou ja, emoties wegdrukken is ook geen leiderschap, na zo’n ramp hebben mensen eerst erkenning en duidelijkheid nodig. Maar roepen en beschuldigen voordat de feiten er zijn, daar worden nabestaanden ook niet wijzer van, rustig blijven is iets anders dan kil blijven hoor.

Een leider hoeft niet meteen de slimste aan tafel uit te hangen. Zeg gewoon wat ge wél weet, wat nog onderzocht wordt en wanneer mensen nieuwe informatie krijgen. Dat geeft meer houvast dan elke dag met een andere stellige uitspraak op tv te staan.

Het medische stuk wordt hier ook onderschat: nabestaanden onthouden juist concrete beelden en details, en een fout verhaal kan zich daarna vastzetten in hun rouw. Emotie mag dus best, maar spreek vanuit wat je zeker weet; een leider is geen commentator die elk gat in de informatie meteen opvult.

Het zij zo, een leider mag geraakt zijn; juist bij een nationale ramp verwacht niemand de toon van een notaris. Maar zodra persoonlijke verontwaardiging wordt vermengd met onbewezen details, verandert medeleven in politieke beeldvorming en wordt het voor nabestaanden bijna onmogelijk om feit en verhaal uit elkaar te houden. Timmermans had dus best emotie mogen tonen, alleen niet namens de slachtoffers gaan invullen wat er in dat vliegtuig of op die rampplek zou zijn gebeurd.

Een leider hoef geen toneelstuk op te voeren voor de camera, maar ook geen robot te worde die alleen persberichtentaal uitbraak. Zeg desnoods: “ik weet dit ff niet” — daar win je meer vertrouwen mee dan met stoere praat achteraf, ey.

Het probleem zit niet in emotie, maar in de combinatie van emotie en macht. Zodra een minister een onbewezen detail uitspreekt, wordt dat door kranten en talkshows behandeld alsof het officieel vastgesteld is; zo ontstaat een verhaal dat later bijna niet meer te corrigeren valt. Ik was zelf ooit ook zo dat ik een bewindspersoon automatisch geloofde, maar bij MH17 zag je hoe snel medeleven veranderde in een politiek frame!!!

Een leider spreekt niet alleen tot nabestaanden, maar ook namens Nederland naar de buitenwereld. Dan kan een emotionele toespraak diplomatiek nuttig lijken, terwijl je achteraf merkt dat woorden als feiten zijn gaan rondzingen; daarom hoort de tekst vooraf door meerdere mensen op waarheid en gevolgen te worden getoetst. Emotie mag er zijn, maar improviseren over lichamen en laatste momenten is geen moed, dat is een risico.

Waarom moet een politiek leider eigenlijk meteen een perfecte toespraak klaar hebben op het moment dat een land collectief geschokt is?! Geef mensen liever een eerlijke stilte dan zo’n glad geregisseerd verhaal waarin elk woord door vijf adviseurs is gewogen. En wie denkt er ondertussen aan de hulpverleners en nabestaanden die maanden later nog met die gevolgen zitten, terwijl de camera’s allang weer verder zijn gereden?!

Wat ook meespeelt: mensen onthouden vooral de eerste boodschap, ook als die later wordt aangepast. Daarom is een korte persconferentie met weinig maar betrouwbare informatie vaak beter dan meteen een lange emotionele toespraak.

Goh, mensen in zo’n crisis hebben ook behoefte aan iets praktisch: waar kunnen ze terecht, wie belt hen terug en wanneer horen ze meer? Een mooie toespraak is snel vergeten, maar een overheid die afspraken nakomt niet toch?

Wat hier ook meespeelt: in een crisis komt informatie vaak via allerlei tussenpersonen binnen, en elk doorverteld detail kan ongemerkt stelliger worden. Daarom zou een leider niet alleen zelf moeten oppassen, maar ook een klein feiten- en nabestaandenoverleg naast zich moeten hebben; snelheid is belangrijk, maar een correctie achteraf bereikt nooit iedereen die het eerste verhaal wel heeft gehoord.

Wat vaak wordt vergeten: mensen beoordelen leiders niet alleen op die eerste toespraak, maar vooral op wat er daarna gebeurt. Een meelevend verhaal is mooi, maar nabestaanden hebben uiteindelijk meer aan jarenlang volhouden met onderzoek, rechtsbijstand en antwoorden dan aan één perfect gekozen moment voor de camera.

Wat mij stoort is dat we leiderschap achteraf bijna alleen langs de meetlat van woorden leggen, terwijl ook het ritueel van rouw belangrijk is. Mensen hebben soms behoefte aan iemand die het nationale verdriet even draagt, maar dat kan alleen zuiver blijven als feiten, onderzoek en emotie niet door elkaar gaan lopen; anders raakt de hele publieke energie uit balans.

het lastige is dat een leider óók iets moet doen terwijl de feiten nog niet binnen zijn, niet alleen een microfoon pakken; nabestaanden hebben niks aan mooie woorden als ondertussen hulp, informatie en contactpersonen langs elkaar heen lopen, regel eerst die basis strak en hou de emotionele toespraak lekker kort, anders wordt het al gauw theater met een vlag erachter hè

Wat mij stoort is dat zo’n speech later wordt beoordeeld alsof het alleen een communicatiefoutje was. Woorden van een minister kunnen rouwende families jarenlang achtervolgen; daar hoort dus niet alleen een tekstschrijver bij, maar ook iemand die durft te zeggen: dit weten we gewoon niet.