Na 51 verhoren over het coronabeleid is het slotwoord aan de commissie – hoe ver durft die te gaan?

Na 51 verhoren mag je toch verwachten dat er een eerlijk en compleet beeld komt, ook als dat politiek ongemakkelijk is. Geen afrekening achteraf, maar wel benoemen waar grondrechten, proportionaliteit en controle zijn misgegaan; anders was die hele commissie vooral een dure praatclub.

De lastigste vraag wordt misschien niet wie er gelijk had, maar wie tijdens een crisis eigenlijk het mandaat heeft om tegenwicht te bieden. Een OMT adviseert, ministers beslissen en de Kamer controleert achteraf; als die lijnen door elkaar lopen, krijg je achteraf veel verantwoordelijkheid en vooraf weinig aanspreekbaarheid. Dat is geen detail voor de volgende pandemie, maar gewoon de inrichting van het bestuur.

Nou ja, ik hoop vooral dat ze ook kijken naar de gewone mensen die tussen regels en maatregelen klem kwamen te zitten, kleine ondernemers, zorgmedewerkers, jongeren, niet alleen naar ministers en deskundigen. Excuses achteraf betalen geen faillissementen of gemiste behandelingen, dus graag ook lessen waar iemand echt iets aan heeft hoor.

Wat mij vooral benieuwd maakt is hoe de commissie omgaat met de informatie die toen nog niet beschikbaar was. Achteraf is het makkelijk praten, maar fouten verdoezelen omdat het crisis was schiet ook niet op. Graag dus eerlijk onderscheid tussen slechte keuzes en keuzes die met de kennis van toen verdedigbaar waren.

Wat mij zorgen baart is niet alleen dát er soms geen notulen waren, maar dat zo’n werkwijze kennelijk als normaal werd gezien. In een crisis mag snelheid nodig zijn, echter juist dan moet je achteraf kunnen reconstrueren wie welke afweging maakte; anders leer je weinig en wordt verantwoordelijkheid een mistbank.

Het probleem is dat “lessen trekken” vaak blijft hangen bij betere adviezen, terwijl de echte zwakke plek de uitvoering was: geen vaste crisisstructuur, geen onafhankelijke tegenmacht en geen vooraf afgesproken meetlat voor proportionaliteit. De oplossing is een nationaal crisisprotocol met openbaar besluitlogboek, periodieke herbeoordeling en een verplicht maatschappelijk impactrapport; anders zitten we bij de volgende crisis weer met dezelfde mist, maar dan met nóg meer haast.

De medische schade van uitgestelde zorg verdient minstens zoveel aandacht als de besmettingscijfers. In de praktijk zag je mensen met kankerklachten, hartproblemen of psychische nood later komen, omdat zorg niet beschikbaar was of ze niet durfden te bellen; dat effect laat zich niet vangen in alleen ziekenhuisbezetting.

Ach ja, iedereen praat over ministers en protocollen, maar wie vraagt de mensen die toen aan de telefoon zaten bij GGD, huisarts of zorginstelling hoe het echt liep? Daar kwamen de regels soms pas binnen nadat de dienst al begonnen was, en vervolgens mocht je boze mensen uitleggen waarom hun afspraak niet doorging.

Ach, straks hebben we een dik rapport en nog steeds niemand die persoonlijk rekenschap aflegt; daar schiet je als burger geen meter mee op тамам

Wat hier nog onderbelicht blijft: de juridische noodgrepen werden vaak als tijdelijk verkocht, maar tijdelijke bevoegdheden hebben de neiging gezellig te blijven zitten. Een evaluatie moet dus niet alleen vragen of een maatregel werkte, maar ook wanneer die automatisch vervalt en wie dat actief moet aantonen. Anders wordt “uitzonderlijke situatie” gewoon een bestuurlijke elastiek.

Wat in die 51 verhoren nogal makkelijk ondersneeuwt: de mensen die de regels moesten uitvoeren wisten soms zelf pas ’s avonds wat er de volgende ochtend gold. Probeer dan maar eens een bus vol reizigers, boa’s en uitzonderingen netjes door de spits te krijgen. Ach jong, beleid op papier is mooi, maar de praktijk reed gewoon door.