Mogelijke discriminatie bij UWV is geen incident: 'Ik was hier al bang voor'

Weer blijkt dat “officiële werkwijze” weinig zegt als een oud werkdocument afkomst als risicokenmerk noemt en medewerkers het op de vloer herkennen. Risicoprofielen zonder aantoonbare voorspellende waarde zijn gewoon dure schijnprecisie: laat een onafhankelijke partij dossiers van bijvoorbeeld 1.000 zaken vergelijken op afkomst, postcode, controlekeuze en boete, anders blijft het vooral onderzoek naar het onderzoek.

Het enge zit ook in de controle erna: wie kijkt er mee als zo’n profiel eenmaal in het systeem staat? Een klant vertelde dat haar bezwaar maanden bleef liggen, omdat iedereen alleen naar het vinkje keek en niet meer naar haar verhaal. Zo wordt een fout vanzelf “bewijs” 🙄

Het grootste probleem zit misschien nog vóór de controle: wie bepaalt eigenlijk wat als afwijkend gedrag geldt? Een algoritme kan bestaande vooroordelen keurig verpakken in cijfers, waarna medewerkers denken dat het objectief is. En zolang een foutieve registratie iemands dossier jarenlang blijft achtervolgen, zijn drie controles vooral drie momenten waarop niemand verantwoordelijkheid neemt.

Bij dit soort systemen raakt niet alleen de uitkering mogelijk verkeerd, maar ook het vertrouwen om überhaupt nog hulp te vragen. Zeker mensen die al moeite hebben met formulieren gaan dan liever stilzitten, en dat maakt de afstand tot de overheid alleen maar groter.

Een excuus is pas geloofwaardig als mensen ook makkelijk hun dossier kunnen laten inzien, fouten kunnen laten herstellen en schade vergoed krijgen. Extern onderzoek is nodig, maar zonder openheid over de uitkomst en duidelijke consequenties blijft het toch vooral zelfonderzoek met een net jasje.

Het echte probleem is misschien dat niemand bij het UWV persoonlijk last heeft van een fout vinkje, want degene met de uitkering wel; systemen zijn daar blijkbaar vooral waterdicht tegen verantwoordelijkheid, maar goed, een extra formulier lost vast alles op.

Misschien moeten we ook stoppen met doen alsof controle altijd de oplossing is. Bij fraudeonderzoek hoort ruimte voor menselijk contact én voor herstel: één fout signaal mag nooit zwaarder wegen dan iemands hele verhaal. Anders bouwen we geen vertrouwen op maar angst, en dat helpt niemand.

Het wordt ook tijd dat medewerkers beter beschermd worden als ze aan de bel trekken. Als je alleen achteraf zegt dat het fout was, maar degene die het meldde problemen krijgt met leidinggevenden, dan blijft iedereen de volgende keer stil.

Wat mij zorgen baart is wie straks bepaalt wat “verbeterd” betekent. Een rapport kan keurig concluderen dat procedures zijn aangescherpt, terwijl mensen met een buitenlandse naam nog steeds vaker uit de stapel worden gevist; kijk daarom ook jaren later naar de uitkomsten en herstel actief oude dossiers. Anders wordt de energie vooral gestoken in aantonen dat het systeem netjes werkt, niet in voelen wat het met mensen heeft gedaan.

Het risico zit ook in de data die je níét ziet: wie door eerdere controles vaker in beeld komt, levert vanzelf meer “verdachte” dossiers op en bevestigt daarmee het profiel. Dat is geen bewijs dat de aanpak werkt, maar een feedbacklus; wat veel mensen niet weten is dat zo’n systeem zichzelf steeds overtuigender kan maken terwijl de eerste aanname fout was.