Geleidelijk veranderde alles en iedereen in het Duitsland van de jaren dertig, de familie van stripmaker Tobi Dahmen bewoog mee

ach ja, dat “het ging geleidelijk” is juist het enge hè, iedereen schuift een beetje mee en voor je het weet is normaal weg. zou verplicht leesvoer moeten zijn, want mensen roepen nu ook weer veel te makkelijk dat het hier “nooit kan gebeuren”.

Dat “geleidelijk” is ook precies hoe het in je hoofd werkt: eerst is het alleen “orde” en “veiligheid”, dan wordt het ineens normaal dat buren worden aangegeven en dat de krant nog maar één verhaal vertelt. En het is niet alleen ideologie, maar ook carrière en schaarste: als je baan/huur/eten afhangt van meedoen, schuif je sneller dan je denkt. Benieuwd of het boek ook laat zien wie er níet meebewoog en wat dat ze kostte? Dat zijn vaak de pijnlijkste pagina’s.

Ik zeg het al jaren: het begint niet met laarzen op straat maar met “voor uw veiligheid”, een paar regels, een paar stempels, en ineens is afwijkende mening verdacht en mag de krant nog maar één verhaal vertellen… ik was zelf ook zo, dacht dat onze instituties wel netjes bleven, tot corona liet zien hoe snel mensen buren gingen aangeven en hoe de media als één blok meeliepen. Benieuwd of Dahmen ook laat zien hoe gewone mensen zichzelf wijsmaakten dat ze “geen keuze” hadden, want dát is precies het mechanisme waar we nu weer middenin zitten!!!

Dat “geleidelijk” is niet alleen eng omdat mensen meeschuiven, maar omdat taal zelf mee schuift: eerst heet het “normaliseren”, dan “harmoniseren”, en voor je het weet is het gewoon “wet”. En dan kan iedereen achteraf eerlijk zeggen dat ie nooit een kamp heeft gebouwd, alleen formulieren heeft afgestempeld of les heeft gegeven uit het nieuwe boekje. Paradoxaal hoe graag we onszelf zien als morele individuen, terwijl het kwaad meestal gewoon als administratie binnenkomt—wat zegt dat over ons dat we pas wakker schrikken als het al geschiedenis is?