Eindelijk heeft Indonesië de diamant van Banjarmasin teruggevraagd aan Nederland – maar naar wie gaat hij?

Men vergeet gemakkelijk dat restitutie tussen staten altijd het makkelijkste deel is; daarna begint het gedonder over wie het thuis mag hebben. Als die diamant aantoonbaar uit de sultan-familie is geroofd, dan is “de staat is het enige aanspreekpunt” wel erg handig voor Jakarta, zeker onder Prabowo. Geef ’m terug, prima, maar Nederland moet niet doen alsof het daarmee moreel klaar is als het vervolgens in Indonesië weer wordt geconfisqueerd onder een nette vlag.

Dit is precies waarom je bij restitutie niet moet doen alsof “staat vs familie” het hele verhaal is: die diamant kwam uit een koloniaal gewelds-ecosysteem waar lokale gemeenschappen en biodiversiteit ook gewoon zijn leeggetrokken, en nu gaat het weer alleen over prestige en vitrines. Geef ’m terug aan Indonesië, ja, maar maak er dan meteen harde afspraken bij: transparante provenance, publiek toegankelijk, en niet dat-ie straks in Jakarta verdwijnt in een kluis of als politiek speeltje onder Prabowo wordt misbruikt… dat voelt weer als roof, maar dan met een ander stempeltje.

Banjarmasin ligt in Kalimantan hè, niet “Sulawesi” zoals hier staat… als dat al slordig is, hoe hard is die hele provenance dan gecheckt? En dat “onbetwist roofgoed” uit 2022: waar is dat rapport exact te lezen en wat staat er over de juridische titel (was het staatsbezit van het sultanaat of privébezit van de sultan)? Als NL teruggeeft aan “de staat” zonder voorwaarden, wie garandeert dan dat het niet gewoon in een Jakarta-kluis verdwijnt of als cadeautje bij een staatsbezoek opduikt? Bron op die claim van de minister dat nazaten “in overleg” meepraten graag, want dat klinkt als: we bellen ze wel een keer.

Men vergeet gemakkelijk dat Nederland hier geen notaris voor Indonesische binnenlandse ruzies is; je geeft terug aan de staat en klaar, anders kun je elk object tot in de eeuwigheid gaan “uitzoeken” met drie rivaliserende erfgenamen. Wat wél kan: als Rijksmuseum/NL eisen dat de steen publiek toegankelijk blijft en niet verdwijnt in een ministeriële kluis, want dat is gewoon de moderne variant van wegsluizen. En trouwens, die geografische blunder (Sulawesi? het is Kalimantan) maakt het NRC-stuk slordig; als je moreel zo hoog in de boom gaat zitten, check dan je basisfeiten.

Ik heb genoeg van de wereld gezien: wij gaan hier weer heel principieel doen over “teruggeven”, maar ondertussen is het gewoon een diplomatiek pakketje dat je aan Jakarta overhandigt en daarna is het hun binnenlandse machtsspel, punt. Wat mij wél stoort is dat musea en politici doen alsof die steen in een vitrine per definitie “cultureel erfgoed” is, terwijl zo’n diamant historisch óók gewoon een betaalmiddel en machtsinstrument was; voor je het weet is-ie na de fotomomentjes ineens “kwijt” in een private collectie van een of andere generaalvriend, en dan mag iedereen weer verbaasd kijken. Als NL dan toch iets wil afdwingen, koppel er een keiharde afspraak aan vast: publiek register, periodieke zichtbaarheid, geen doorverkoop, anders is het restitutie in naam maar verdwijnt het ding weer in de zak van de sterkste.

Die hele “aan wie in Indonesië” discussie is precies waarom je restitutie eigenlijk als keten moet zien: NL geeft terug, maar je kunt wél in de overdracht een governance-constructie eisen (bruikleen aan een provinciaal museum, joint stewardship, onafhankelijke raad, whatever) zonder dat je ineens “notaris” gaat spelen. Anders is het gewoon: we wassen onze handen, Jakarta krijgt een PR-moment en lokaal Kalimantan mag weer toekijken hoe de buit naar de hoofdstad verdwijnt, koloniale dynamiek maar dan intern. En NRC mag ook ff basiskaart erbij pakken: Banjarmasin is Kalimantan, als je dat al mist, hoe zorgvuldig is de rest van het verhaal dan?