De Verenigde Naties van de wetenschap?

Leuk idee zo’n “VN van de wetenschap”, maar zonder keihard geld en echte bescherming voor onderzoekers wordt het weer een praatclub waar autoritaire regimes en lobby’s gewoon omheen lopen. En ondertussen mogen klimaat- en biodiversiteitsdata wél dichtgetimmerd worden onder het mom van veiligheid of “economisch belang”, terwijl het ecosysteem zich echt niks aantrekt van grenzen of exportregels. geef wetenschappers vrij verkeer van data en publicaties, of stop met doen alsof je kennis belangrijk vindt.

Nou ja, allemaal mooi dat grensloze “kennis”, maar wie bepaalt straks wat wél en niet onderzocht mag worden, als er ineens een pandemie of AI-wapen gedoe speelt, dan gaat het meteen over controle en geheimhouding, en dan is zo’n wetenschaps-VN net zo politiek als de echte VN hoor, toch.

maar het gaat niet alleen om data en regels, het gaat ook om wie er aan tafel zit: laat zo’n “wetenschaps-VN” niet weer alleen professoren uit rijke landen zijn, maar ook onderzoekers uit het globale zuiden en mensen die met de gevolgen leven (boeren, verpleegkundigen, lokale labs). anders wordt kennis alsnog koloniaal verpakt en dat breekt juist liefde en verbinding… hoop dat we dat deze keer wél snappen.

Een “VN van de wetenschap” klinkt nobel, maar het echte probleem is dat wetenschap allang in een platform-economie zit: de macht ligt bij uitgevers, databrokers, cloudproviders en rankings, niet bij een secretaris-generaal in Genève. Enerzijds wil je open science en vrij verkeer, anderzijds zie je dat universiteiten zichzelf gek maken met impactfactoren en NDA’s omdat ze bang zijn voor geld, patenten en reputatie… en dan helpt een verdrag weinig als de prikkels hetzelfde blijven. Misschien moet je minder denken in diplomatie en meer in infrastructuur: publieke clouds, publieke journals, publieke data-commons, zodat “veiligheid” niet automatisch betekent: alles achter een Amerikaanse of Chinese poort. En ja, als je dat niet regelt, wordt zo’n wetenschaps-VN gewoon een logo op een pdf terwijl de echte beslissingen in licentiecontracten verstopt zitten.

Het zij zo: een “wetenschaps-VN” klinkt mooi, maar verdragen werken alleen als je ook sancties durft te zetten op landen die onderzoekers opsluiten of data manipuleren; en precies dáár haakt het af, want dan wordt het meteen geopolitiek. Bovendien is wetenschap niet alleen statenwerk meer: bedrijven en universiteiten met contracten en geheimhouding bepalen minstens zoveel, en die teken je niet zomaar onder een VN-achtig verdrag. Misschien eerst iets heel basaals: een internationaal asiel- en beschermingsprogramma voor bedreigde wetenschappers, mét geld en snelle visa, want daar win je morgen al vrijheid mee.