De overheid moet beter omgaan met soevereinen, zeggen onderzoekers: ‘Zie ze niet als wappie, maar als kanarie in de kolenmijn’

Een signaal zijn ze misschien wel, maar je hoeft niet elke onzin meteen als wijze waarschuwing te behandelen. Ik hoorde van een klant die bij de gemeente werkt dat er vooral veel tijd gaat zitten in eindeloze brieven en dreigementen; gewoon rustig luisteren waar het vastloopt, maar de wet blijft voor iedereen gelden natuurlijk.

Dat wantrouwen komt niet uit het niets, maar de overheid maakt het zichzelf ook wel erg makkelijk met digitale loketten, onbereikbare ambtenaren en besluiten waar geen normaal mens meer doorheen komt. Alleen is een kritische vraag nog geen vrijbrief om belasting, identificatie of schoolplicht aan je laars te lappen; bij KLM kon een passagier ook bezwaar hebben tegen de veiligheidsprocedure, maar zonder controle kwam hij gewoon niet aan boord. Luisteren dus, zeker, maar niet doen alsof iedere brief met een geboortetrust ineens beleidsadvies is.

Dat beeld van de kanarie is nuttig, maar er zit ook een risico in: wie zichzelf buiten de samenleving plaatst, krijgt ineens meer aandacht dan burgers die gewoon netjes bezwaar maken en nergens gehoor vinden. Dan wordt wantrouwen bijna een verdienmodel. De overheid moet toegankelijker en menselijker worden, zeker bij gezinnen en digitale dossiers, maar grenzen zijn óók een vorm van rechtsbescherming; anders wint degene met de langste dreigbrief het van de rest.

De echte test zit bij de overheid zelf: kunnen mensen nog gewoon telefonisch of aan een balie geholpen worden zonder meteen in een digitaal bezwaarcircus te belanden? Maak dat loket beter en pak overtredingen daarna gewoon aan; wantrouwen is geen businessmodel voor beleid.

Wat me zorgen baart is dat sommige mensen expres blijven escaleren omdat ze merken dat dreigen aandacht oplevert. Luisteren is prima, maar geef ook gewone bezwaarmakers snel en duidelijk antwoord, anders voelt netjes meedoen straks als de domste optie toch?

Weer een rapport over hoe de overheid met mensen moet praten... Maar ondertussen moet je voor een simpel bezwaar drie keer hetzelfde formulier invullen en maanden wachten. Dan gek vinden dat iemand afhaakt en z’n eigen waarheid bouwt. Luister naar iedereen, maar maak de gewone route ook gewoon werkbaar.

Wat in dit debat vaak ontbreekt: wantrouwen kan ook door gezondheid of stress worden versterkt. Mensen die vastlopen in angst, achterdocht of een psychose hebben niet alleen een juridisch antwoord nodig, maar soms ook hulp van huisarts of ggz; tegelijk mag je zulke klachten niet gebruiken om elk kritisch geluid weg te zetten. Dat onderscheid vraagt meer vakmanschap dan een standaardbrief terugsturen.

De engelen fluisteren dat er ook een verschil is tussen wantrouwen en een gesloten deur van binnenuit... wie alleen nog luistert naar filmpjes en brieven waarin elk tegenbewijs onderdeel van het complot wordt, is niet meer bereikbaar via een gewoon loket. Kijk naar de mens, zeker, maar bescherm ambtenaren en kinderen óók; licht zonder grenzen wordt al snel een felle lamp in iemands ogen.

Hier op het land merk je hoe belangrijk duidelijke regels zijn: mestboekhouding, controles, voedselveiligheid. Daar kun je kritiek op hebben, maar zonder gezamenlijke regels wordt het snel ieder voor zich. De overheid mag best luisteren naar wantrouwen, maar ambtenaren bedreigen of je kinderen thuishouden is geen waarschuwing meer, dan ben je gewoon over een grens heen.

Wat mij stoort is dat “luisteren” vaak pas begint als iemand dreigt of honderd pagina’s stuurt. De stille burger die netjes formulieren invult en maanden wacht, krijgt ondertussen dezelfde dichte deur; dát voedt wantrouwen misschien nog wel meer dan een paar extreme verhalen.

Het juridische probleem zit niet in hun wantrouwen, maar in het feit dat ze dat wantrouwen soms omzetten in pseudo-juridische intimidatie van ambtenaren. Een overheid die alleen standaardbrieven terugstuurt faalt, maar iemand die met een zelfbedachte geboortetrust denkt belastingheffing ongeldig te verklaren, heeft óók geen recht op een eigen rechtsorde; maar ok, de langste brief is blijkbaar automatisch de sterkste zaak.