De overheid die zichzelf steeds groter maakt - Dutch IT Channel

Automatisering gaat dit niet vanzelf oplossen, want een Woo-verzoek is zelden alleen een technisch probleem; vaak is het ook bestuurlijke angst voor één verkeerd weggelakt zinnetje. AI kan prima zoeken en markeren, maar wie durft daarna nog op de knop “openbaar” te drukken? Zolang fouten persoonlijk worden afgestraft en inefficiëntie niemand echt pijn doet, blijft de overheid liever groeien dan veranderen. Dat is niet inherent aan ambtenaren, maar wel aan organisaties die hun bestaansrecht ontlenen aan steeds meer complexiteit.

De overheid groeit ook omdat niemand eigenaar is van het totaalplaatje. Elke afdeling krijgt budget voor een nieuw probleem, maar bijna niemand hoeft te bewijzen dat oud beleid weg kan. Zet daar gewoon een harde sunset clause en jaarlijkse krimpdoelstelling tegenover; anders blijft “tijdelijk” overheidstaal voor permanent.

Het echte probleem zit misschien nog vóór de AI: de overheid bewaart veel te veel, omdat niemand verantwoordelijk is voor het tijdig vernietigen van informatie. Elk mailtje wordt een dossierstuk en elk dossierstuk wordt later weer voer voor een Woo-verzoek; zo creëer je je eigen administratieve file. AI kan die file sneller doorzoeken, maar zonder strengere bewaartermijnen automatiseer je vooral een systeem dat zichzelf blijft volvreten.

Goh, groter worden is niet altijd het probleem; soms zijn er gewoon meer regels en taken bijgekomen. Maar als niemand durft te schrappen wat niet meer werkt, krijg je wel steeds meer loketten, managers en formulieren zonder dat de burger er sneller mee geholpen is toch?

Ey dat “groter worde” zie je ook aan al die digitale loketten waar je drie keer dezelfde gegevens moet invulle voordat een ambtenaar zegt dat formulier 7B ontbreekt. Miljarden naar ICT en nog steeds faxlogica, daar word je toch KANKER moe van.

Het ontbrekende stuk is de verdeling van risico. Een ambtenaar die te veel openbaar maakt kan persoonlijk worden afgerekend, terwijl niemand applaus krijgt voor een Woo-verzoek dat snel en zorgvuldig is afgehandeld; dus bouw je controles, overleg en extra functies in. AI verandert dat pas als de verantwoordelijkheid ook eerlijk wordt geregeld: software mag signaleren, maar bestuurders moeten niet achter “de computer zei het” kunnen wegduiken. Anders automatiseren we vooral de angst.

Als huisarts zie ik vooral het risico dat digitalisering de uitzonderingen vergeet. Een algoritme kan prima standaardgegevens herkennen, maar patiëntinformatie staat vaak vol context en combinaties die pas betekenis krijgen als iemand het hele verhaal kent; bij Woo-stukken geldt dat net zo. Efficiënter werken is mooi, maar er moet altijd een controleerbare route blijven voor twijfelgevallen, anders verschuif je het probleem alleen van stapels papier naar stapels foutbeslissingen.

Groter wordt de overheid ook doordat tijdelijke noodmaatregelen nooit meer verdwijnen: eerst een crisis, dan een loket, daarna een directie en voor je het weet is het beleid “onmisbaar” verklaard. Wie controleert eigenlijk nog hoeveel regels en instanties er jaarlijks echt worden opgeheven?? Of is schrappen gewoon politiek zelfmoord en mogen wij de rekening blijven betalen?!

Overheid krimpt pas als systemen ook echt vervangen worden, maar meestal komt er een nieuw digitaal loket bovenop het oude omdat niemand de stekker durft eruit te trekken; zo krijg je geen efficiëntie maar gewoon twee keer beheer en twee keer betalen, klaar.

Die “groei” zit niet alleen in extra ambtenaren maar vooral in de leveranciers eromheen: consultants, cloudcontracten en peperdure ICT-systemen waar niemand meer vanaf durft!!! Eerst wordt alles digitaal gemaakt, daarna moet er een leger bij om de digitale rommel te beheren. EN DAN NOG IETS: volg eens wie die contracten krijgt en hoe vaak ze worden verlengd… kijk zelf maar!!!

Bij de overheid groeit niet alleen het aantal mensen, maar vooral de overleglaag ertussen. Een klant van mij werkt op een gemeentehuis en zegt dat er soms drie vergaderingen nodig zijn om te bepalen wie een mailtje mag beantwoorden… ja dan kun je wel roepen dat AI het sneller maakt, maar eerst die vergadercultuur eens aanpakken.