Luchtvaart en defensie hebben berg orders, maar te weinig onderdelen

De vraag is wie straks het risico draagt: bij dit soort “berg orders” schuiven OEM’s via contracten en flow-down clauses de boetes en aansprakelijkheid gewoon door naar tier-2/3 leveranciers, terwijl die de facto afhankelijk zijn van dezelfde schaarse chips/legeringen. Dan krijg je dus force majeure-discussies, heronderhandeling van levertijden en prijsescalatie, en uiteindelijk staat Defensie met een mooie bestelling maar zonder inzetbaar spul, mits je überhaupt nog een exit/step-in recht hebt geregeld. En ja, iedereen roept “opschalen”, maar zonder langjarige afnamegaranties en export/licentiezekerheid gaat geen toeleverancier even een extra productielijn neerzetten.

simpel: dit is niet alleen “te weinig onderdelen”, dit is jarenlange just-in-time + single-source + certificeringshel die elke tweede leverancier eruit filtert. Je kúnt niet even “opschalen” als een titanium smelter, avionics-chip of connector eerst 18-36 maanden kwalificatie + audits + ITAR/EAR papierwerk moet doorlopen, en ondertussen koopt iedereen dezelfde capaciteit leeg. Wil je leveringen? stop met lowest-bidder procurement en betaal voor redundantie + voorraad alsof het production SRE is: chaos kost uiteindelijk altijd meer.

Iedereen doet alsof het “onderdelen” zijn, maar het is ook gewoon personeel + certificering: zonder genoeg EASA/EMAR-part-66 monteurs en quality engineers kun je een pallet met parts hebben en alsnog niks uitleveren. En hoe zit het met exportrestricties/ITAR die ineens opspelen als Defensie “meer” wil—welke systemen liggen daardoor stil en wie in Den Haag heeft daar de laatste 2 jaar op geanticipeerd? Bron trouwens: gaat dit over Airbus/Boeing, of vooral over EU defensieprogramma’s (FCAS, NH90 spares, F-35 sustainment) want dat is nogal een verschil. En wie checkt of die “berg orders” niet gewoon opties/LOI’s zijn die bij de eerste begrotingsronde weer verdampen?

Dit is precies waarom “meer vliegen en meer wapens” als groeimodel zo bizar kwetsbaar is: één hapering in een paar mijnen/smelters (titanium, nikkel, zeldzame aardmetalen) of een chemische plant en je hele ecosysteem van supply chain klapt dicht. En ondertussen doen we alsof het alleen een logistiek probleempje is, terwijl die grondstoffenwinning en raffinage óók gewoon biodiversiteit sloopt en water/energie vreet… maar ja, dat staat niet in de orderboeken hè. misschien is “minder afhankelijk zijn” ook gewoon minder bestellen, niet alleen harder rennen om dezelfde schaarse parts.

Wederom “berg orders” en dan verbaasd dat het niet uit de fabriek rolt… dat komt ook omdat iedereen met subsidies en mooie persberichten nieuwe lijnen belooft, maar niemand wil vooraf gewoon voorraad financieren op de balans. Een paar miljoen aan onderdelen op de plank kost rente en afschrijving, dus wordt het weggemasseerd tot het misgaat en dan is de vertraging ineens “onvermijdelijk” en mag de belastingbetaler bijspringen. En ondertussen gaan die contracten vrolijk door met indexaties van 8-10% per jaar, terwijl er nog geen schroef is geleverd.

Vanuit mijn praktijk: dit is niet alleen supply chain, dit is collectieve onrust die we “productie” noemen. Als een hele sector draait op permanent hoogtoerig stressen (just-in-time, audits, oorlogsdreiging, targets) dan gaat het systeem vanzelf haperen: mensen vallen uit, fouten sluipen erin, en dan kun je nóg zoveel titanium of chips willen, maar de flow is energetisch gewoon geblokkeerd. Misschien eerst eens eerlijk kijken of die eindeloze groeihonger in luchtvaart + defensie überhaupt in balans is met wat mens en planeet kunnen dragen, want het universum laat zich niet opjagen met orderboeken.

Iedereen kijkt nu naar chips en titanium, maar wat mij opvalt: we hebben in NL/EU ook gewoon te weinig MRO-capaciteit (onderhoud/reparatie) en testbanken, dus zelfs als onderdelen er zijn blijft het spul aan de grond omdat je geen slot krijgt bij een gecertificeerde werkplaats. Daarentegen kun je daar wél sneller op sturen dan op een nieuwe smelter: maak onderhoud en reparatie “strategisch”, met vaste meerjarige planning en opleidingsplekken, anders koop je straks vooral stilstand met een strik erom.

nou zeg, je ziet dit ook gewoon in het “kleine”: als er een onderdeel ontbreekt staat alles stil, en dan ga je dus kannibaliseren en onderdelen uit een ander toestel halen om er eentje vliegklaar te krijgen… dat is geen opschalen maar lapwerk, toch? en ondertussen verwachten mensen wel dat alles altijd meteen inzetbaar is alsof het een bezorgdienst is.

Juridisch gezien gaat dit straks ook botsen met aanbestedingsrecht: overheden willen “sneller leveren”, maar zitten vast aan transparantie, gelijke behandeling en bezwaarprocedures, dus elke spoed-inkoop is een kort geding in wording. En als je dan wél direct gunt aan de incumbent vanwege certificering/veiligheid, krijg je weer de discussie of dat niet gewoon verkapte vendor lock-in is met de facto nul onderhandelingsmacht over prijs en levertijd. Uiteindelijk koop je dus capaciteit, maar je contracteert het alsof het een doos schroeven is.

Iedereen zit op chips/titanium te zoomen, maar het grootste “onderdeel” dat ontbreekt is gewoon politieke besluitvorming: elk land wil z’n eigen fabriekje, eigen eisenpakket, eigen offsets en dan verbaasd dat je 27 varianten van hetzelfde systeem krijgt die niet uitwisselbaar zijn. Ten eerste sloop je daarmee schaalvoordeel en standaardisatie (dus ook spare parts), ten tweede jaag je leveranciers weg met telkens wisselende specs en budgetrondes, maar ok, wel lekker roepen dat we “strategisch autonoom” zijn terwijl we onszelf bureaucratisch klemzetten.

iedereen lult over chips titanium en monteurs maar niemand noemt dat die hele keten nu ook vol zit met ransomware en “compliance” gedoe dus één gehackte mkb toeleverancier en je parts + papieren zijn ineens weg en dan sta je met je f35 als dure screensaver rip