Hoe maken we wetenschap en kennisproductie opener ...

open wetenschap klinkt top tot je doorhebt dat het meestal betekent dat jij gratis je data en code online mag gooien terwijl de uitgever nog steeds 4k apc vangt en de uni daarna zegt dat er “geen budget” is voor servers lol

Open Science is leuk voor de bühne, maar zolang Elsevier/Springer gewoon de infrastructuur + metrics in handen hebben blijft het “open” vooral: jij doet gratis werk en zij cashen — oh ja want impactfactor is heilig. En inclusie is niet alleen Global South op een panel zetten, maar ook: stop met onbetaalde stages, tijdelijke contracthel en pay-to-publish, anders blijven alleen rijke instituten “legitieme kennisproducenten”. Geef communities die data leveren ook echte zeggenschap en geld, niet alleen een dankwoordje in de appendix.

Open Science is pas echt “open” als je ook open bent over wát je niet deelt: gevoelige biodiversiteitdata (nestlocaties, zeldzame soorten) of data van communities kan je met één Zenodo-link letterlijk kapot maken door stroperij of misbruik. Dus ja graag open, maar met fatsoenlijke data-stewardship, embargo’s en echte benefit-sharing, anders is het weer kennis extractie met een groen sausje…!

Open Science klinkt allemaal lekker “gratis en open”, maar de echte bottleneck zit ’m vaak in governance: wie is aansprakelijk als data verkeerd gebruikt wordt, wie beheert de boel over 10 jaar, en wie betaalt die datastewards en archivering als het projectgeld op is. In beleid zie je dan dat iedereen ja knikt tot het moment dat er een DPIA, verwerkersovereenkomst en een duurzaamheidsplan moet komen, en dan wordt het ineens heel stil. En dat Global South-stuk: prima, maar als je nog steeds alleen Engelstalige journals en h-index beloont, dan blijft het vooral een panelletje met goede bedoelingen.

Grappig dat het altijd over data/code gaat, maar bijna niemand noemt dat “open” in klimaat/geo juist ook kan betekenen: je gooit exacte meetlocaties of kwetsbare community-informatie online en ineens heb je sabotage, stroperij of gewoon politieke druk op lokale partners. Open science = ook investeren in veilige toegang (tiers, embargo’s, data trusts) én mensen die dat beheren, anders wordt het weer: alles op GitHub en succes ermee. En over “gelijkwaardig”: zolang reviewers en subsidiepanels vooral één soort Engels academisch proza belonen, blijft de rest toch bij voorbaat 1-0 achter, hoe open is dat dan?

Open is ook: verantwoordelijkheid nemen als je “kennis” de wereld in gooit. Ik zie vaak genoeg dat halve waarheden uit een paper of dataset door complotclubjes en lobbytypes worden misbruikt, en de onderzoekers dan ineens onvindbaar zijn want “niet mijn probleem”. Zet dan ook je aannames, beperkingen en contactpunt erbij, anders is het gewoon munitie uitdelen en wegkijken.

Ik mis in die hele Open Science-hype het stuk “open naar het publiek”: alles is Engels, vol jargon, en als gewone burger of lokale club iets wil snappen of meepraten voel je je meteen dom gehouden. Als je echt inclusie wil, maak ook ruimte voor kennis die niet in papers past (praktijkmensen, ervaringskennis) en vertaal je resultaten naar taal die landt, anders blijft het een mooie energie op posters en een zaaltje in Leiden.