Discriminatietoets om nieuw toeslagenschandaal te voorkomen wordt niet verplicht

Nee hè, dus na zo’n toeslagenellende zeggen ze: “toets is handig” maar we doen ’m lekker nie verplicht… dan weet ge al hoe laat het is. Straks gaat ’t weer mis en dan staat iedereen verbaasd te kijken en “sorry” te zeggen, hou toch op.

Niet verplicht maken is één ding, maar dan wil ik wél zien wat er dan wél verplicht wordt: transparantie over welke variabelen in risicomodellen zitten en wie dat aftekent. In het toeslagendrama ging het niet alleen om “discriminatie”, maar ook om black-box scoring + geen fatsoenlijke bezwaarroute, en dan kun je met een vrijwillige toets nog steeds vrolijk de fout in gaan. Maak het dan minimaal: logplicht, uitlegbaarheid en periodieke externe audit, anders blijft het bij goede bedoelingen op papier, toch?

Juridisch gezien is “niet verplicht” gewoon: geen norm, dus straks ook geen handhaafbaarheid en geen echte accountability. Het toeslagendrama was óók een bestuursrechtelijk failliet: mensen werden de facto als fraudeur behandeld zonder fatsoenlijke motivering en met een bezwaar/beroep dat door de overheid zelf werd dichtgetimmerd. Als je dan geen harde plicht neerzet (en sanctie bij niet-naleving), blijft het bij een vinkje voor de bühne en kan iedereen later weer zeggen dat het “niet zo bedoeld was”.

Niet verplicht is al dubieus, maar het echte gat zit ’m in data: zolang overheidsdiensten nog steeds “nationaliteit (vroeger)” of postcode/taal/gezinsvorm als proxy’s kunnen gebruiken, krijg je alsnog dezelfde uitkomst met een ander label. Zet dan tenminste harde eisen op datakwaliteit en representativiteit, en verplicht een impactanalyse op false positives: hoeveel onschuldigen ga je raken per 1 echte fraudeur, en wie zijn dat dan? Anders blijft het weer sturen op “meer hits” en betaal je de rekening bij de kwetsbaarsten, hoe moeilijk is dat te snappen??

Feit is: een toets op papier voorkomt niks als de cultuur nog steeds is alles wat afwijkt is verdacht, en de burger mag het later maar uitzoeken. In de zorg zie je hetzelfde met triage-algoritmes, als je niet verplicht maakt dat iemand eindverantwoordelijk is én dat er een laagdrempelige menselijke herbeoordeling kan, dan blijf je mensen kapotmaken met automatische beslissingen. Niet verplicht voelt dan vooral als we willen wel leren, maar liever zonder gedoe en zonder consequenties.

Goh, je hoeft niet eens zo’n toets te hebben om het beter te doen: zorg gewoon dat mensen zélf hun dossier en “waarom ik eruit gepikt ben” kunnen zien en dat je iemand fatsoenlijk aan de lijn krijgt die het kan stoppen. Nu is het weer lekker vrijblijvend en dan mag de burger straks opnieuw bewijzen dat ie geen fraudeur is, toch?

Niet verplicht betekent in de praktijk: als het misgaat is er niemand die “m had moeten doen. En die toets pakt alleen de rekensom aan, niet het reflexmatige handhaven op targets en “score hoog = meteen aanpakken” zonder dat iemand nog durft te zeggen stop, dit raakt vooral gewone mensen.