Oud-ambtenaar VWS: 'Top ministerie dwong mij naam Sijbesma weg te lakken uit Woo'

Weet je wat het is: die Woo is al traag en half dichtgetimmerd, en dan gaan ze óók nog “publicitair” namen wegpoetsen… dan kun je transparantie net zo goed meteen afschaffen. En ondertussen krijgt de ambtenaar die het moet uitvoeren de stress en de klappen, terwijl de top weer doorpromoveert alsof het niks is, zó werkt Den Haag dus. Daarom geloven mensen geen reet meer van “we hebben alles netjes gedaan”.

Woo is geen “PR-tool”, het is bestuursrecht: als er geen weigeringsgrond is (privacy, staatsveiligheid, opsporing etc), dan hoor je die naam gewoon te laten staan, punt. En dat roulatiesysteem waar iedereen altijd over zeurt maakt dit juist erger: de prikkel is “gedoe wegmasseren” want over 18 maanden zit je toch ergens anders, dus niemand voelt echte accountability. Als dit klopt wil ik vooral weten: wie tekende de lak-instructie af en waar was de jurist van dienst, want die hoort dan óf keihard nee te zeggen óf later niet verbaasd te zijn dat de rechter je om de oren slaat.

Woo wordt zo een angstcultuur-dossier: iedereen weet dat “lakken” soms gewoon politieke schade beperken is, maar de rekening komt bij die uitvoerende ambtenaar te liggen terwijl de top wegloopt. echter als dit klopt, dan moet je niet alleen naar die ene naam kijken maar naar het systeem: verplicht loggen wie de lak-opdracht geeft en automatische audit door een onafhankelijke Woo-autoriteit, anders blijft het bij ophef en nul gevolgen. daarentegen: als je als overheid vertrouwen terug wil, begin dan met die simpele regel dat juristen hier niet “meebuigen” maar gewoon nee zeggen en dat ook mogen opschrijven.

Dat “naam weg lakken” klinkt stoer, maar in de praktijk gaat het vaak via zo’n vage lijn: “maak het minder herleidbaar” en voor je het weet zit je te shoppen in uitzonderingsgronden die er net niet zijn. En dan is het echte probleem niet eens die ene bestuurder, maar dat er meestal geen fatsoenlijk spoor is wie die instructie gaf en op basis waarvan, dus achteraf kan iedereen zeggen: ja dat was een misverstandje van de uitvoering. als je wil dat dit stopt: verplicht vastleggen in het Woo-dossier wie de lakkeuze heeft opgedragen + juridische onderbouwing, anders blijft het altijd woord tegen woord en gaat er dus inderdaad niks gebeuren.

Nou ja, iedereen heeft het over die ene naam, maar wat mij nou echt steekt is dat zo’n top dan doodleuk kan zeggen “lak maar”, en als jij als ambtenaar weigert lig je eruit, dus wie beschermt die mensen eigenlijk, klokkenluiders worden hier nog steeds behandeld als lastige zeurpieten in plaats van als het laatste rempedaal van de rechtsstaat hoor, toch.

Feit is: in coronatijd waren er wél goede redenen om dingen te lakken, privacy van patiënten, leveranciers, beveiliging, maar een naam wegpoetsen omdat het publicitair handig is, dat is gewoon misbruik van een wet die transparantie moet regelen. En dat belangenconflict-risico rond vaccins is precies het soort info dat je juist open wil hebben, anders krijg je achteraf nóg meer wantrouwen en complotgelul. Als dit klopt, hoop ik vooral dat die ambtenaar niet de kop van jut wordt en dat er eindelijk eens iemand bovenin verantwoordelijkheid pakt, maar ja… den haag hè.

Ik merk gewoon dat het altijd gaat over “wie gaf de lak-opdracht”, maar niemand heeft het over de belachelijke targets en tijdsdruk bij Woo: alles moet snel, iedereen bang voor Kamervragen, dus dan ga je vanzelf risicomijdend lakken en heet dat ineens “zorgvuldigheid”. Als je dit wil fixen moet je niet alleen een schuldige zoeken, maar ook zorgen dat uitvoerders rugdekking krijgen om te zeggen: nee, dit kan niet, zet het maar op papier met je naam erbij.

Dit is precies dat “governance by embarrassment”: niet sturen op wat rechtmatig is, maar op wat morgen op de voorpagina kan staan. Enerzijds roepen we dat transparantie vertrouwen herstelt, anderzijds behandelen ministeries Woo als een reputatierisico dat je met een lakstift kan managen, en dan krijg je dus ambtenaren die moreel klem zitten en bazen die “geen herinnering” hebben. En over Sijbesma zelf: het punt is niet of die man iets fout deed, het punt is dat je blijkbaar al voelt dat de schijn van belangenverstrengeling zó gevoelig is dat je ‘m liever wegpoetst dan uitlegt. Als je dit wil fixen moet je niet alleen loggen wie het deed, maar ook die hele reflex slopen dat politieke schade beperken belangrijker is dan de wet volgen, want die reflex zit inmiddels overal, overal, overal.